بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

کنترپوان فصل سوم

کنترپوان دو صدانویسی

در تلفیق دو یا چند ملودی با یکدیگر بایستی شرایط زیر مراعات شود تا نتیجه مطلوبی بدست آید:

 1-هر یک از ملودیها باید به نتهایی خوب و درست باشد.

 2-ملودیها بایستی از نظر با استقلال،ریتم ،جهت حرکت و ارتباط فواصل به اندازه کافی از یکدیگر مشخص باشند.

 3-از طرف دیگر در مجموع بایستی آنقدر بین ملودی ها از نظر سبک و روش تشابه باشد که قانع کننده بشود.

 4-در سبک دوران مورد نظر ما رابطه ملودی ها نسبت به یکدیگر از نظر فواصل اساساً بایستی کنونانت باشد فواصل دیسونانت مورد استفاده دارند ولی به مقدار خیلی کمتر.

 5-تسلسل ملودی ها بایستی هارمونی معقولی را بوجود آورد.در هر لحظه گوش نه تنها سیر افقی ملودی ها را میشنود بلکه به اصواتی که از ترکیب عمودی نتها بوجود می آیند نیز توجه می کند این اصوات عمود برهم بایستی یک تسلسل هارمونیک رضایت بخشی را بوجود آورند.

  اکنون هر یک از این 5مطلب فوق را به تفصیل و بطور جداگانه مورد بحث قرار خواهیم داد:

در مورد نکته اول در فصل گذشته به تفصیل بحث شد و توضیح بیشتری در این مورد ضروری بنظر نمی رسد.


نکته دوم - استقلال ملودی ها :

نمونه 1یک کنترپوان دوصدایی را نشان می دهد که در آن دو ملودی از نظر ریتم نسبت به یکدیگر مستقل و بهمین خاطر بسیار مطبوع به گوش می رسند.حرکت بین دو صدا طوری تقسیم شده که معمولاً وقتی یکی از دو ملودی حالت سکون به خود می گیرد دیگری حرکت ریتمیک را دنبال می کند.

 نمونه1:


فایل صوتی : دانلود

اصل دیگری که در بوجود آوردن استقلال دو ملودی موثر است عدم تشابه در جهت گردش دو صدا می باشد که در نمونه یک تا حدودی مراعات شده است.در این مثال فقط در آغاز میزان سوم دو ملودی با فاصله سوم موازی حرکت مشابهی دارند.چون تا قبل از این محل حرکت دو صدا معکوس هم بوده است بنابراین حرکت موازی بعنوان یک تضاد با میزانهای قبلی خیلی مطبوع بگوش خواهد رسید.

  ولی اگر این حالت برای زمان طولانی تری دنبال شده بود آنوقت اثری که ایجاد می نمود حاکی از اتکاء یکی از دو ملودی بر دیگری میبود و یکی به عنوان هارمونی موازی دیگری وانمود می شد و طبعاً دو خط مستقل ملودی بوجود نمی آمد.

 در نمونه2 ضعفی که در نتیجه اکتاوهای موازی بوجود آمده نشان داده شده است این اکتاوها در محل هایی که با حروفaوbعلامت گذاری گردیده وجود دارد.در این لحظات گوش چنان تشخیص می دهد که یکی از دو صدا کنار رفته و در نتیجه احساس کنترپوان بین دو صدا از بین    می رود.

 نمونه2:


فایل صوتی : دانلود

بهمین علت اکتاوها و اونیسون های موازی ممنوع گشته است.البته این موضوع شامل مواردی که صرفاً به خاطر تقویت شدن،ملودی در یک اکتاو پایین تر و یا بالاتر تکرار می شود نبوده و این رویه در تقویت خط ملودی بسیار متداول است و ربطی به موضوع نوشتن اکتاوهای موازی در دو یا چند صدا ندارد.پرواضح است که در این موارد اکتاو پایین تر و یا بالاتر ملودی صدای دیگری بشمار نیامده و فقط تقویتی برای صدای اصلی می باشد.

رفتن از فاصله اکتاو بفاصله هفتم(نمونه3a)و یا از فاصله هفتم باکتاو مجاز نیست چون نتیجه عمل شبیه به اکتاوهای موازی خواهد بود.همچنین حرکت از اونیسون به فاصله دوم(نمونه3b)و یا معکوس آن بعلت شباهت به انیسونهای موازی قابل استفاده نمی باشد.درواقع رسیدن به فاصله اونیسون از هر فاصله قبلی با حرکت مشابه ضعیف خواهد بود.قاعدتاً نبایستی از طریق مشابه دوصدا به اکتاو برسند(نمونه3c)البته وقتی که در صدای بالا حرکت پیوسته نیم پرده ای و در صدای زیر حرکت گسسته نتهای ریشه وجود داشته باشد نتیجه مطلوب است(نمونه3d).

نمونه3a                  نمونه3c

نمونه3b                 نمونه3d


فایل صوتی : دانلود

 از پنجمهای موازی نیز بایستی احتراز شود.علت بیشتر اینست که آکوردهای موازی را بخاطر می آورند و این شیوه نسبت به سبک دوران موسیقی مورد بحث بیگانه می باشد.بنابراین گو اینکه بحث پنجم های موازی کاملاً به موضوع استقلال صداها ارتباط ندارد در اینجا بعلت اینکه از فواصل موازی بحث می شد اشاره به آن ضروری بنظر رسید.طبق نمونه4a و4b هرگونه پنجمهای درست که بموازات هم بدست آین و همچنین حرکت از پنج کاسته به پنجم درست(نمونه4c)ضعیف خواهد بود.ولی حرکت از پنجم درست به پنجم کاسته چنانچه با حل صحیح دنبال شود مجاز می باشد.

             نمونه4a

             نمونه4b

             نمونه4c

            نمونه4d


فایل صوتی : دانلود

مطالبی که در مورد فواصل موازی گفته شد مربوط به مرحله ای از کنترپوان است که نتها در دو صدا با هم حرکت کرده و درمقابل هم قرار دارند(مرحله اول کنترپوان)کیفیت های دیگری از فواصل موازی در تمرینهای بعدی مورد ملاحظه قرار خواهد گرفت.


نکته سوم - یگانگی :

 نکته سوم در لیست شرایطی که برای دو صدا نویس ذکر شد مربوط به یگانگی سبک در بین دو صدا بوده و این اساساً منوط به ایجاد وحدت ساختمانی در آثار موسیقی است.شاید بتوان گفت توجه به این مورد از سایر موارد روشن تر و آسانتر است.


نکته چهارم - کنسونانس و دیسونانس :

 نکته چهارم حاکی از اینست که بطور کلی در سبک مورد نظر اصوات بایستی با یکدیگر کنسونانت باشند.از این رو طبعاً موضوع فواصلی که بین دو صدا بوجود می آید مطرح می گردد.شاید مفید باشد که درابتدا مروری به چگونگی فواصل مختلف درگام ماژور (نمونه5)و همچنین اسامی آنها بشود.

  نمونه5:


فایل صوتی : دانلود

معمولاً برای بدست آوردن فواصلی که از دهم تجاوز می کنند(حتی خود فواصل نهم و دهم)به اندازه یک اکتاو از فاصله تقلیل داده و به این ترتیب فاصله یازدهم می تواند فاصله چهارم یا فاصله سیزدهم فاصله ششم خوانده شود و غیره.

  یک فاصله اصلی آن است که دو نتی که آن را بوجود می آورند تعلیق به یک هارمونی و یا یک آکورد داشته باشند.وقتی که یکی از دو نت آن فاصله،نسبت به هارمونی و یا آکوردمورد نظر بیگانه باشد،و از طریق حل شدن به نت هارمونیک برسد آن را یک فاصله فرعی می نامند.نمونه(6a)یک فاصله اصلی ،که در اینجا فاصله دهم است را نشان می دهد و فاصله هفتم کوچک نت"ر"که فاصله غیراساسی بوده (نمونه6b)و در هارمونی موجود بیگانه می باشد بر روی نت"دو"که نسبت به نت"می"که در زیر قرار دارد فاصله اصلیست حل می شود:

 نمونه ی 6


فایل صوتی : دانلود

چون مفاهیم کنسونانس و دیسونانس نسبی و حتی قابل بحث می باشند در زیر جدولی داده شده که چگونگی تقسیم بندی و فواصل را از نظر هارمونی نشان می دهد.همچنین مورد استفاده نسبی آنها در کنترپوان دوصدایی دوران مورد بحث نیز ذکر شده است .

 کنسونانس                                                      دیسونانس              مورد استفاده نستبا َ زیاد است ولی 

 سوم بزرگ                                                     چهارم افزوده         بیشتربصورت جزئی ازآکورد هفتم

 سوم کوچک                                                    پنجم کاسته            نمایان.     

 ششم بزرگ         مورد استفاده زیاد                    دوم بزرگ             بعنوان فواصل اصلی کمترمورد استفاده

 ششم کوچک                                                  هفتم کوچک           بوده است.

 اکتاودرست                                                    دوم کوچک           خیلی کم مورد استفاده بوده است.

                                                                  هفتم بزرگ

 پنجم درست         مورد استفاده کم                      چهارم درست

 

   با توجه به جدول فوق می بینیم که مورد استفاده فواصل سوم و ششم و اکتاو از سایر فواصل بیشتر بوده است.بکاربردن اکتاو نسبت به دو فاصله دیگر کمتر معمول بوده و معمولاً آغاز و پایان جملات یا قسمت ها به روی نت تونیک قرار می گرفته وگاهی نیز بر روی نت نمایان گذارده می شده است.

   استفاده کم از فاصله پنجم درست شاید بعلت اینست که پنجم درست حالت یک آکورد ناقص را دارد که سوم آن افتاده و از این رو در سبک دورن قرن هیجدهم قطعاٌ مورد ایراد بوده است هر جایی که پنجم درست مورد استفاده قرار می گیرد معمولاً فاصله سوم قبل یا بعد از آن وجود داشته است مثال چنین وضعی در نمونه شماره1 بچشم می خورد.


"پنجم هورن"که در نمونه 7نشان داده شده بک طرح خاصی است که در موسیقی سازی معمول و تکرار سنت تثبیت گردیده است.

نمونه7:


فایل صوتی : دانلود

 این طرح غالباً برای هورنها(کرها)که در دوران پیش بدون کلید و فقط محدود به نت هایی بوده که بطور طبیعی توسط ساز اجرا می گردیده نوشته می شده است.

  توجه کنید که چهارم افزوده و پنجم کاسته فقط در گام ماژور بین نت محسوس و نت درجه چهارم بوجود می آیند،هر دوی اینها در درون آکورد هفتم نمایان از نت های فعال محسوب می شوند.

فاصله چهارم درست وضع خاصی دارد اگر چه این فاصله ازنظر اکوستیکی نسبتاً کنسونانت است ولی بخاطر کامل نبودن و حالت"سرسنگینی" آن در این سبک دیسونانت بشمار می آیداین فاصله از پنجم درست ناهنجارتر است و معمولاً در کنترپوان دوصدایی بسبک باروک بعنوان بک فاصله غیراساسی که بایستی روی فاصله سوم حل شود مورد استفاده قرار گرفته است.این موضوع در نمونه8نشان داده شده است.

نمونه8a


فایل صوتی : دانلود

نمونه8b


فایل صوتی : دانلود

علت دیگری درمورد عدم استفاده از فاصله چهام درست اینست که معمولاً این فاصله آکورد معکوس دوم(VI)را پیشنهاد می کند در صورتی که مورد استفاده خود آکورد معکوس دوم بسیار محدود است.در مورد آکوردهای معکوس دوم بزودی بحث بیشتری خواهیم داشت .اگر چه مورد استفاده چهارم درست در روش کنترپوان یک نت برای یک نت نادر است اما در مراحل دیگر کنترپوان مثل یک نت برای چند نت می تواند بکار آید.در این صورت فاصله چهارم درست روی ضرب ضعیف قطعاتی که با سرعت زیاد می باشند واقع می شود و به هر حال کاربرد آن روی نتهای کم زمان خواهد بود.مثال این موارد در نمونه9و همچنین درآخرین ضرب نمونه8به نظر می رسد.

نمونه9:


فایل صوتی : دانلود

 در تونالیته مینور فواصل هارمونیک دیگری وجود دارند مخصوصاً فواصل دوم افزوده و هفتم کاسته که بوسیله درجات ششم و هفتم گام مینور هارمونیک بوجود می آیند این فواصل در کنترپوانی که یک نت را در مقابل یک نت قرار می دهد به ندرت بکار می رود چون برای حل این دو فاصله نامطلوع به ترتیب چهارم و پنجم درست لازم خواهند بود.

   استفاده از نت های غیرهارمونیک مخصوصاً آنهایی که روی شان تأکید بیشتری می شود و همچنین فواصل کروماتیک امکانات اصوات دیسونانت را در موسیقی زیادتر می سازند و بنابراین بایستی مفصلاً مورد بحث قرار گیرند بحث این موضوع را به فصل بعدی موکول می کنیم چون مطلب فوق در آنجا مستقیماً به تمرینهایی که از اینگونه اصوات غیرهارمونیک در آن استفاده می شود مربوط خواهد شد.


نکته پنجم - ارتباط های هارمونیک :

 پنجمین نکته ای که در آغاز این فصل متذکر شدیم مربوط به زمینه هارمونیک است که می تواند در کنترپوان مستتر باشد گاهی برای شاگردان کنترپوان قبول این که در موسیقی این سبک چنین وجود داشته مشکل است ولی یک تفحص دقیق از آثار کنترپوان نویسان بزرگ قرنهای18و19 واقعیت اساسی بودن زمینه هارمونیک را در آثار نویسی این دوران به اثبات خواهد رسانید.

   بنابراین بایستی در کنترپوان نویسی دقت کرد که تسلسل  هارمونی های مستتر در آن مقبول باشد.همان تسلسل هایی که در هارمونی چهارصدایی مردود هستند در اینجا نیز قابل استفاده نخواهند بود.بعنوان مثال دو نمونه زیر به خاطر ارائه هارمونی نادرست،ضعیف محسوب     می شوند.

نمونه10aوb


فایل صوتی : دانلود

اگر در نمونه 10aآکورد زیر نمایان(VI)در معکوس اول میبود آن وقت حرکت آکوردها در این نمونه کاملاً قابل پذیرش می شد.همچنین در نمونه 10bحرکت آکوردها درست میبود اگر آکورد تونیک بصورت معکوس دوم می آمد.

   یادآور می شویم که معکوس اول آکورد میانی(III6)و معکوس اول آکورد رونمایان(VI6)که باس آنها بطور متصل حرکت کند به عنوان آکوردهای پاساژ قابل استفاده است نمنه 11این موضوع را در مورد معکوس اول آکورد میانی نشان می دهد.

نمونه11:


فایل صوتی : دانلود

 در هارمونی چهارصدایی اگر آکورد بطور یک در میان با هر ضرب عوض گردد چنانچه نت باس از ضرب ضعیف به ضرب قوی نگه داشته و یا عیناً تکرار شود(مخصوصاً اگر در دو طرف خط میزان باشد.)نتیجه فاقد تحرک لازم خواهد بود.مشابه چنین وضعی نمونه12aدر کنترپوان دوصدایی می باشد.حتی درحفظ کردن یک هارمونی خاص از ضرب ضعیف به ضرب قوی گو اینکه نت باس تغییر می کند نتیجه مطلوبی بدست نخواهد آمد و بهتر است که نت باس تحرک نداشته باشد در این مورد به نمونه 12bتوجه کنید.

نمونه12bوb


فایل صوتی : دانلود

در کنترپوان دو صدایی صدای پایین خاصیت یک باس واقعی را بخود می گیرد یعنی مانند صدای باس یک قطعه هارمونیزه شده جلوه گر خواهد شد.در نتیجه هر وقت نت پنجم یک آکورد در صدای پایین قرار بگیرد اکورد معکوس دوم به وجود می آید.آکورد معکوس دوم در این سبک تحت شرایطی قابل استفاده است.این شرایط همانست که در تئوری هارمونی نیز آموخته شده و شاگردان بایستی با آن آشنا باشند.ولی این نکته مهم را باید بخاطر داشت که به نت باس آکورد معکوس دوم نبایستی از طریق پرش رسید و یا با پرش از آن دور شد مگر در کادانس(4 6 1و11)و یا موقعی که آکورد تکرار می شود اگر نت باس اکورد معکوس دوم در دو مورد فوق نباشد بایستی با آن به مانند یک نت پاساژ رفتار کرد و به نت باس بصورت حرکت متصل رسید و ترکش کرد.نمونه13نحوه های استفاده درست و غلط اکورد معکوس دوم را در کنترپوان دو صدایی نشان می دهد.

 نمونه13:


فایل صوتی : دانلود

 آکوردهایII6 4,III6 4,VI6 4در سبک مورد مطالعه ما تقریباً مورد استعمال نداشته و از این رو نبایستی در کنترپوان نی بکار برده شوند.همچنین بایستی توجه شود اگر اصولی که در اینجا گفته شد مراعات گردد هرگز دو اکورد معکوس دوم پشت سر هم قرار نخواهند گرفت .


انتخاب نتهای آکورد

پرواضح است که در کنترپوان دوصدایی امکان نوشتن هر سه نت یک آکورد موجود نخواهد بود.گاهی می توان هر سه نت یک آکورد را بنحوی پشت سر هم ارائه داد ولی این موقعیت همیشه پیش نمی آید.پس این سوال به ذهن می رسد که کدامیک از این سه نت یک آکورد باید حذف شود.اگر به عنوان نمونه آکورد و ماژور را تجزیه کنیم خواهیم دید که با حذف نت پایه هویت آکورد دو ماژور مختل شده و نتهای باقی مانده - می -وسل- بیشتر نموداری از آکورد می مینور خواهند بود.از این رو می بینیم که معمولاً نت پایه یک آکورد بایستی وجود داشته باشد.اگر نت سوم آکورد مذکور را حذف نماییم شناخت اینکه آیا آکورد ماژور و یا مینور بوده مقدور نخواهد بود و با نبودن نت سوم رنگ خاصی که آکوردها برای خود دارند از بین می رود.بعلاوه همانطوری که اشاره شد در ین سبک فواصل پنجم تو خالی بندرت و با احتیاط مورد استفاده واقع می شوند،چون این حالت سبک ابتدایی ارگانوم را که از فواصل پنجم استفاده می کرده اند بیاد خواهد آورد.بنابراین نتیجه می گیریم که بودن نت سوم یک آکورد بسیار ضروری است.ولی اگر پنجم اکورد را حذف نماییم نتیجه رضایت بخش خواهد شد.

   می توان گفت نتهای"دو" و "می" که مربوط به آکورد دوماژور می باشند می توانند معرفی هم از یک آکورد لا مینور که پایه آن حذف شده باشند.اگر آکورد یا نت "لا" قبلاً شنیده شود آنوقت نتهای"دو" و "می"می توانند نشان دهنده ادامه هارمونی لامینور باشند،ولی در غیر این صورت گوش نت زیرین "دو" را بعنوان پایه یک هارمونی ماژور خواهد پذیرفت. درنمونه14پنجم های آکوردها حذف گردیده اند معهذا مفهوم هارمونی ها کاملاً روشن است.

نمونه14:


فایل صوتی : دانلود

چنانچه در ملودی داده شده درجه پنجم گامی موجود باشد و هارمونی لازم در آن محل مربوط به آکورد تونیک باشد،در آنصورت بایستی یکی از دو نت پایه یا نت سوم آکورد حذف شود و بهتر است که نت پایه حذف گردد.مواردی هستند که حتی داشتن پنجم آکورد در باس و سوم آکورد تونیک در صدای بالا به صورت معکوس دوم کاملاً رضایت بخش خواهد بود.مثال این دو مورد در نمونه15aو 15bبه ترتیب بنظر می رسد.

نمونه15aوb


فایل صوتی : دانلود

تکرار

   در کنترپوان دوصدایی لزوماً مشکل این که کدامیک از اصوات بایستی تکرار شود بصورتی که در چهار صدا نویسی پیش می آید وجود نخواهد داشت معهذا  مفید خواهد بود طبق نمونه16aو16bبه ضعیف بودن تکرار نتی که در رل درجه سوم یک آکورد نمایان ظاهر می شود اشاره می کنیمدر نمونه16نت محسوس"سی"که در نقش نت سوم آکورد نمایان ظاهر می شود تکرار شده است و البته مخصوصاً اینگونه تکرارها نامطلوب خواهد بود.

نمونه16aوb


فایل صوتی : دانلود

ولی اگر هر دو صدا از طریق حرکت معکوس به اینگونه تکرار برسند نتیجه قابل قبول است مخصوصاً اگر تکرار نت در ضرب قوی نباشد آنطوری که در نمونه 17نشان داده شده است.

نمونه17:


فایل صوتی : دانلود

همچنین سکانسها اغلب می توانند تکرار نت را در بین دو صدا موجه سازند.بطورکلی قاعده تکرار نت آنطوری که در چهار صدانویسی بایستی مراعات شود در دو صدانویسی اغلب بخاطر ملاحظات افقی دو خط پیروی نخواهد شد.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*