بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

کنترپوان فصل یازدهم

کنترپوان معکوس شدنی

موقعی ما دو صدا را معکوس شدنی می خوانیم که اگر صدای بالا بجای صدای پایین و صدای پایین بجای صدای بالا قرار داده شود نتیجه از نظر موسیقی و قواعد کنترپوان خوب و مقبول باشد.بهمین موضوع لغت کنترپوان دوبل نیز اطلاق شده است.ولی چون مفهوم آن قدری گنگ بوده و با موضوع فوگ دوبل قابل اشتباه است ما از به کاربردن این اصطلاح دراینجا خودداری میکنیم.هم چنین،لغت معکوس شدنی را به مفهوم نسبی موقعیت صداها بکار می بریم و نبایستی با موضوع حرکت مخالف که در جای دیگر از آن صحبت شد اشتباه شود.


معکوس شدن در فاصله اکتاو

متداول ترین و طبیعی ترین فرم کنترپوان معکوس شدنی موقعی است که یکی از دو صدا به فاصله یک اکتاو ویا بیشتر به بالا و پایین منتقل شود که در نتیجه صدای پایین در روی صدای بالا قرار گیرد.در نمونه1aدو صدا را در موقعیت های اصلی شان می بینیم.در نمونه1bصدای پایین یک اکتاو بالاتر قرار گرفته است و در 1cصدای بالا یک اکتاو و پایین تر گذارده شده است.

توجه کنید که این دو مورد اخیر همان نسبت ها را بین دو صدا ایجاد می کند با این تفاوت که نمونه1bیک اکتاو بالاتر است.در نمونه 1dصدای پایین دو اکتاو بالاتر قرار گرفته و در 1eصدای پایین یک اکتاو بالا برده شده وصدای بالا نیز یک اکتاو پایین آورده شده است.هر دو مورد اخیر معکوس شدن در فاصله پانزدهم (دو اکتاو)قلمداد می شود.در مورد چگونگی اندازه گیری فواصل در کنترپوان معکوس شدنی مطالب بیشتری در اینجا به توجه خواهد رسید.

 نمونهd,c,b,1aوe:


فایل صوتی : دانلود

این نوع کنترپوان معکوس که درانیحا مورد بحث می باشد بطور کم وبیش اتوماتیک قابل اعمال است اگر کنترپوان در اصل خوب بوده باشد مکعوس شدن دو صدا در فاصله های اکتاو همیشه نتیجه مطلوب خواهد داشت.فقط امکان پیدایش یک مشکل وجود دارد.اگر در یک موقعیت حساس در کنترپوان اصلی فاصله پنجم،معمولاً بین درجه اول و پنجم گام، وجود داشته است معکوس آن فاصله چهارم خواهد شد.و بطوری که می دانیم این فاصله در کنترپوان دو صدایی به سبک مورد بحث ما نامطبوع قلمداد می شود و بکارگرفتن آن در یک موقعیت حساس،مثلاًً سرضرب مجاز نیست.نتیجه گیری روشنی که می توان کرد این است که فاصله پنجم خواهد بود، بهتر است بکاربرده نشود. حتی در کنترپوان سه یا چهار صدایی که فاصله چهارم در ترکیب با فواصل دیگر مجاز است،فاصله پنجم که معکوس آن است ناجور خواهد بود.

چنین موردی اغلب آکورد معکوس دوم را بوجود خواهد آورد که البته استفاده از آن فقط در شرایط خاصی مجاز می باشد.

نمونه های 2b,2aو2cکنترپوان معکوس شدنی را درفاصله اکتاو نشان می دهد.

نمونهb,2aوc:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

معمولاً معکوس در فواصل دو یا سه اکتاو به عبارت ساده تر نامگذاری شده و معکوس در فاصله پانزدهم و یا صرفاً اکتاو خوانده می شود.


معکوس با فواصلی بغیر از اکتاو

تا اینجا فقط از معکوس هایی صحبت کردیم که در فاصله اکتاو و یا دو یا سه اکتاو معمول شده اند.فواصل دیگر نیز درمواردی می تواند باموفقیت اعمال شود ولی طبعاً براحتی در فاصله اکتاو نبوده و عموماً مقداری تجربه و تصحیح را ضروری می سازد.بعضی از کسانی که درفن کنترپوان آثاری نوشته اند معکوس در فاصله اکتاو را طبیعی خوانده و بقیه معکوس ها را با عنوان مصنوعی مشخص کرده اند.

در آثار آهنگسازان کنترپوان معکوس شدنی بغیر از در فاصله اکتاو،در فواصل 12و10نیز ندرتاً بکار رفته است.بقیه فواصل اگر چه از نظر تئوری قابل استفاده هستند ولی در آثار موسیقی آنقدر نادراند که بحث آن را دراینجا ضروری نمی یابیم.

در نمونه 3توجه خواهید کرد که صدای پایین به فاصله یک پنجم بالاتر و صدای بالا به فاصله یک اکتاو پایین تر برده شده است.البته اینرا معکوس در فاصله دوازدهم می خوانیم.

نمونه3:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

همین ترتیب درنمونه4وجود دارد با این تفاوت که صدای پایین به فاصله دوازدهم بالا برده شده است و بعلاوه یک صدای سوم آزاد نیز در باس وجود دارد.بکار بردن این صدای سوم اغلب بخاطر ایجاد یک هامونی غنی تر و همچنین بهبود بافت کنترپوانی قطعه است.

نمونه4:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

در بسیاری موارد دو صدا را می توان فقط در فاصله اکتاو معکوس ساخت ولی کیفیت ساختمانی بعضی کنترپوان ها قابلیت معکوس شدن دردو فاصله مختلف را نیز می دهند.خیلی بندرت ممکن است که یک کنترپوان دو صدایی قابلیت معکوس شدن در بیش از دو فاصله را داشته باشند. درنمونه5یک مورد خیلی کمیاب از کنترپوان دو صدایی را می بینیم که در فاصله اکتاو،در فاصله دهم و همچنین در فاصله دوازدهم قابل معکوس شدن است. درنت نویسی این نمونه نتهایی که به ساختمان کنترپوان معکوس شدنی قطعه مربوط نیست را کوچکتر ترسیم نموده ایم.

نمونه5a:


فایل صوتی : دانلود

نمونه5b:

 


فایل صوتی : دانلود

نمونه5c:


فایل صوتی : دانلود

در نمونه فوق قسمت های bوcدر همان تونالیته قسمت نیستند و بهمین دلیل احتساب فاصله معکوس شده مشکل تر است تا آنچه که در نمونه 4ملاحظه شد.بخاطر اینکه یک مبنی متساوی برای مقایسه داشته باشیم قسمت های bوcرا به تونالیته اصلی برمی گردانیم و اصواتی که با موضوع معکوس شدن مربوط نیستند را حذف می کنیم. نمونه 6یک چنین انتقالی را به ما نشان می دهد.

نمونه6:


فایل صوتی : دانلود

اکنون به آسانی می توان دید که در قسمت bصدای پایین به فاصله دهم بالا برده شده و صدای بالا به فاصله اکتاو پایین آورده شده است.تغییرات دیگری نیز در بعضی نت ها،در نمونهb،بخاطر اینکه به تونالیته ماژور رفته ایم ضروری گشته است.در قسمت bمی بینیم که صدای پایین به فاصله اکتاو بالا برده شده و صدای بالا به فاصله پنجم پایین آورده شده است.دراحتساب فاصله معکوس شده،در هر دو مورد نت هایی که با علامت ستاره مشخص شده و معرف تغییراتی بخاطر تونالیته هست،منظور نمی گردد.

قسمت bاز نمونه7باز معکوس در فاصله دهم را نشان می دهد.سوژه دوم که در اصل در صدای تنور قرار داشته به فاصله دهم بالا برده شده است. در قسمت cروشی بکار رفته که منجر به یک معکوس دوتایی می شود.سوژه یک،که در قسمتbدر صدای تنور قرار داشت،هم در فاصله دهم و هم در فاصله پانزدهم به بالا برده شده است. مطابق یک قاعده کلی می توان با یک صدای سوم حرکت موازی با فواصل سوم یا ششم را برای یکی از دو صدای اصلی کنترپوان ایجاد کرد.در واقع همین روش در اینجا بکار برده است.

نمونه7:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

توجه کنید که درمعکوس هایی بجز معکوس در فاصله اکتاو یا دو اکتاو موقعیت پرده و نیم پرده متغیر خواهد بود چون بروی درجات مختلف گام قرار خواهد گرفت،همچنین استفاده از علامات عرضی در صدای معکوس شده مورد خواهد داشت،چنین استفاده ای می تواند برای بهتر ساختن خط ملودی و یا معرفی آکورد هایی مشخص باشد.درنمونه های 6،5و7چنین مواردی بتوجه رسیده است.


قواعد کلی برای نوشتن کنترپوان معکوس شدنی

فرض کنیم که می خواهیم یک پاساژ را درفاصله اکتاو معکوس سازیم،اگر صدای پایین را یک اکتاو بالا ببریم نتیجه مانند قسمت bاز نمونه 8 خواهد بود.در این صورت می بینیم که دو صدا جای خود را با یکدیگر عوض نکرده اند.

نمونه8:


فایل صوتی : دانلود

همین کیفیت درموردی که فاصله دو صدا با یکدیگر بیش از دهم باشد وجود خواهد داشت،اگر معکوس در فاصله دهم انجام شود.پس قاعده کلی را می توان چنین بیان کرد که دو صدا موقعی معکوس شدنی هستند که فاصله اصلی آنها از فاصله عمل معکوس بیشتر نباشد.نتیجه دیگر این است که اگر چه می توان کنترپوانی که در فاصله اکتاو معکوس شدنی است را در فاصله دو اکتاو نیز معکوس کرد، برعکس آن صادق نخواهد بود، بدین معنی که اگر در فاصله دو اکتاو قابل معکوس شدن است لزوماً در فاصله یک اکتاو معکوس شدنی نیست.

در جدول زیر ملاحظه خواهید کرد که با معکوس کردن فواصل اکتاو،دهم و دوازدهم چه فواصلی بدست می آید.

معکوس در فاصله اکتاو

فاصله اصلی                1        2        3        4        5        6        7         8

فاصله معکوس آن         8        7        6        5        4        3        2         1

معکوس در فاصله دهم

 فاصله اصلی              1        2        3        4        5        6        7         8        9        10

فاصله معکوس آن      10        9        8        7        6        5        4         3        2          1

معکوس در فاصله دوازهم

فاصله اصلی              1        2        3         4        5        6        7        8        9        10         11        12

فاصله معکوس آن      12      11       10       9        8        7        6        5        4          3          2          1

جدول بالا نشان می دهد که معکوس ساختن در فاصله دهم مشکل بوده و بهمین جهت بندرت بکاررفته است.توجه می کنید که فواصل سوم،ششم و دهم که متداول ترین فواصل هستند در معکوس تبدیل به اکتاو،پنجم و هم صدا می شوند. ما می دانیم که فواصل اکتاو، پنجم و هم صدا از نظر هارمونی ضعیف بوده و بکار برد نشان رضایت بخش نخواهد بود.مشکل دیگر این خواهد بود که سومهای موازی در کنترپوان اصلی حتماً وجود داشته و کاملاً مطبوع است.در معکوس تبدیل به اکتاوهای موازی می شوند(نمونه9a).همچنین ششم های موازی در معکوس پنجم های موازی می شوند که آن نیز مقبول نیست.(نمونه9b)

نمونه9aوb:


فایل صوتی : دانلود

معکوس در فاصله دوازدهم چنین مسائلی را در بر ندارد.فقط فاصله ششم که معکوس آن هفتم خواهد شد، ما را با مشکلی مواجه خواهد کرد.


کنترپوان معکوس شدنی در سه صدایی و بیشتر

هر آینه سه صدانویسی معکوس شدنی باشد آنرا کنترپوان سه تایی می نامند.در اینجا از نظر نظم سه صدا شش امکان بوجود می آید،که در زیر نشان داده شده است.ولی هر شش امکان عملاً در یک اثر موسیقی بکار نرفته است.در اینجا ما هر یک از صداها را با عددی نشان می دهیم، 1:معرف صدای بالا،2:معرف صدای وسط و 3: معرف صدای پایین است.

1        1        2        2         3        3

2        3        1        3         1        2

3        2        3        1         2        1

در نمونه بعدی سه ترتیب مختلف برای یک فوگ سه صدایی نشان داده شده است هر بار تونالیته متفاوت بوده و تغییرات جزئی نیز گاهی مشاهده می شود این تغییرات اغلب بخاطر رعایت خصویات تونالیته های مختلف است هم چنین توجه کنید که صدای 1با حرکت مخالف در قسمت دوم نمونه ظاهر گردیده است.در قسمت اول صداها به ترتیب از بالا به پایین نمره گذاری شده و همین نمره ها درقسمت دوم صداهای اصلی را که معکوس شده اند نشان می دهد.

نمونه10:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

درکنترپوان چهارتایی امکانات تنظیم صداها، نسبت به کنترپوان سه تایی، چهار برابر می شود و در نتیجه بیست و چهار امکان وجود خواهد داشت.البته آهنگساز از این امکانات زیاد آنهایی را که برای ساختمان قطعه اش مفید خواهد بود انتخاب خواهد کرد.

کنترپوان معکوس شدنی در چهار صدانویسی بطور کامل بسیار نادر است . یک نمونه مشهور وجود دارد که بدون شک از جمله جالب ترین آثار کنترپوانی در تاریخ موسیقی می باشد.این نمونه قسمتی از موومان آخر از سنفنی شماره 41در دوماژور(ژوپیتر)اثر موتسارت است. دراینجا سه نظم مختلف از صداها را نشان می دهیم. و مانند مورد قبلی آنها را نمره گذاری میکنیم.در این نمونه فقط پارتسیون سازهای زهی نشان داده شده که حاوی ساختمان اصلی کنترپوان نویسی این قسمت از سنفنی می باشد.

نمونه11:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود



دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*