بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

کنترپوان فصل دوازدهم

فوگ

نوشتن فوگ عموماً بعنوان اوج فن کنترپوان شناخته می شود چون درترکیب آن امکانات غنی وگوناگون در تلفیق خطوط افقی موسیقی وجود دارد.اگر گاهی برای هنرجو زیادی سخت ومکتبی جلوه گر می شود احتمالاً بخاطر روش نامرغوب در تعلیم آنست.در حقیقت روش فوگ نویسی از جهاتی سخت و محدود کننده ولی از جهات دیگر بسیار آزاد است.گو اینکه یک فوگ عموماً خیلی خشک و تجریدی می شود،ولی می تواند مبین حالات متنوع باشد.

هنرجویی که مطالب این کتاب را تا اینجا دنبال کرده باشد، در مبحث فوگ که دراینجا ارائه خواهد شد،قاعده ای که تا کنون با آن برخورد نکرده باشد نخواهد یافت.روشهای آشنایی از قبیل کنترپوان معکوس شدنی،استرتتو،"افزودن"،"کاستن"و حرکت مخالف،جملگی در اینجا نیز مورد استفاده خواهد بود.

نخست بهتر است روشن سازیم که آیا فوگ را می توان یک فرم موسیقی دانست یا اینکه باید آن را صرفاً یک سبک آهنگسازی بشمار آورد. بطور مسلم در دوران باخ،و حتی تا صد سال بعد از او،فوگ یا فرم قلمداد نمی شده است.در نیمه دوم قرن نوزدهم بتدریج موضوع فوگ بعنوان یک فرم سه بخشی پذیرفته شد و متخصصان معتبری چون پرات و ریمان آن رایک فرم شناخته اند.ولی این نظریه باز مورد بحث و تردید قرار گرفت و بالاخره مردود شناخته شد و مجدداً فوگ بعنوان صرفاً یک روش از فن کنترپوان معرفی گشته است. در نتیجه،علی رغم اینکه گاهی فوگ را "یک فرم از کنترپوان"می خوانیم،در واقع عنوان فرم برای فوگ کاملاً بی معنی است.

معهذا هرگز نمی توان گفت که فوگ ها فاقد طرح ساختمانی هستند و یا اینکه موضوع سه بخشی بودن طرح آن در بسیاری موارد واقعیت ندارد. آنچه قطعاً بایستی دانسته شود این است که امکانات طرح ساختمانی فوگ گوناگون است و نمی توان یک طرح را مدل قرار داد و گفت که آن فرم فوگ است.شاید نظریه سه بخشی بودن طرح فوگ از این رو دراذهان آمد که معمولاً ترکیب آن شامل اجرا زیر می شود:

1-قسمت"اکسپوزیسیون"که در آن سوژه یا تم اصلی فوگ بطور تقلیدی با یک روشی تقریباً مشخص ارائه می گردد.

2-قسمت آزادی تری که گاهی"دولپمان"گفته می شود و در آن عموماً از بازگشت به تونالیته اصلی احتراز می شود.

3-بازگشتی به تونالیته اصلی از طریق ارائه سوژه.این بخش می تواند حاوی قسمتی از سوژه و یا چندین تکرار کامل سوژه باشد که در صورت دوم حالت یک"رکاپیتولاسیون"واقعی بخود می گیرد.

طرحA B Aبطور وضوح در اینجا بنظر می رسد،که چگونگی آن از طریق نسبت تونالیته ها وتا حدی از جانب تعادل نسبی بین اکسپوزیسیون و قسمت مشابهی در پایان مشخص می گردد. اما برای تعیین کلی یک فوگ بایستی وسعت بخشهای آن و ارتباط بخشها با یکدیگر،از نظر محتوی مورد نظر قرار گیرد.با چنین ملاحظه ای اغلب نتیجه خواهیم گرفت که در فوگ یک طرح دو بخشی(یا طرح دیگری که بهر حال سه بخشی نیست)وجود دارد،گو اینکه از جهاتی ممکن است فرمA B Aکماکان به ذهن خطور نماید.در مراحل بعدی به تحزیه و تحلیل ساختمان فوگ بیشتر خواهیم پرداخت.در حال حاضر بعضی عوامل ساختمانی در فوگ نویسی را مورد بررسی قرار خواهیم داد.


سوژه

تفاوت سوژه در فوگ با موتیف در انوانسیون دراین است که معمولاً سوژه فوگ طولانی تر بوده و هنگام ارائه شدن با یک صدای تنها شروع می شود و صدای دیگری،آنطور که در انوانسیون های سه صدایی باخ وجود دارد،همراه آن نخواهد بود.بهر حال طول سوژه ها نیز خیلی متنوع است ومی تواند از یک تا هشت یا بیشتر میزان باشد.مهم این است که یک سوژه بایستی آنقدر طولانی باشد که یک ایده مشخصی بشود و صرفاً یک فیگور کوتاه نباشد.ضمناً نباید آنقدر طویل باشد که قابلیت حفظ شدن در ذهن شنونده را نداشته باشد.بطور متوسط فوگهای باخ  در مجموعه کلاوسن تعدیل شده بین دو تا چهار میزان هستن.در نمونه های1aو1bیک سوژه کوتاه و یک سوژه نسبتاً دراز از آثار باخ بنظر می رسد.

نمونه1aوb:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

سوژه فوگ بایستی جالب باشد و جالب بودن آن بوسیله خصوصیات گیرایی در ملودی یا ریتم و یاهر دو تأمین می شود.سوژه هایی که در نمونه 2بتوجه می رسند دارای چنین خصوصیاتی هستند.

نمونه2aوb:

 


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

نمونه 2 ، c , d , e


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

بطوری که مشاهده می شود نمونه2aبا گسترشی که بطور مداوم در فواصل آن بوجود می آید شخصیتی دارد که هر بار تکرار شود به آسانی قابل تشخیص است و در عین حال از نظر ریتمیک مشخصات جالبی در برندارد.در نمونه2eمطلب جالب،تضاد بین ریتم تریوله ها در آغاز سوژه و نتهای چنگ در قسمت دوم آن است.از نظر ملودی چیزی که توجه را بخود جلب می کند حرکت کروماتیک پایین رو با نتهای چنگ است.

همچنین توجه کنید که دراغلب این سوژه ها خوب بطور موثری از سکانس ها(مارش هارمونیک )استفاده شده است.تلفیق این عوامل مختلف طرح هایی بوجود می آورد که گوش را بخود می گیرد و مطلب را در ذهن شنونده جا می نهد.

شاید لازم بتذکر نباشد که طبق بحث ما در فصل دوم یک سوژه خوب بایستی یک سیر ملودیک جالب و منطقی نیز داشته باشد.دراین زمینه لزوم یک منطقه اوج را نیز متذکر می شویم که البته بهتر است زیاد نزدیک به آغاز مطلب نباشد و نمی شود بلکه با چگونگی تحرک ریتمیک و یا هارمونیک نیز می توان اوجی بدست آورد.مثلاً درنمونه زیر نقطه اوج نت"لا" بمل در میزان دوم است در حالی که این نت بالاترین نت ملودی نیست.

نمونه3:


فایل صوتی : دانلود

توجه را به دو مطلب در ملودی فوق جلب می کنیم.یکی اینکه تکرار یک فیگور ("دو"،"سی"،"دو")خیلی در شخصیت یافتن ملودی موثر بوده است ،و دوم اینکه یک خط ملودی دیگری در درون خط اصلی وجود دارد که حرکت پایین رو ("لا"بمل،"سل" "فا"،"می"بمل)را داشته و با حروف c،b،aوdعلامت گذاری شده است.از طرف دیگر شک نیست که در بسیاری موارد بالا ترین نت در سیر ملودی عملاً منطقه اوج نیز می باشد.همانطور که نت"سی"در نمونه (2a)معرف اوج آن ملودی است.

در سبک مورد بحث،سوژه معمولاً با نت تونیک آغاز می شود همانطور که در مثالهای مختلف تا حال دیده اید.در موارد کمتری سوژه می تواند با نت پنجم یا سوم گام آغاز شود و اگر شروع با آفتاکت باشد،ندرتاً نت هفتم(محسوس)برای آغاز بکار برده شده است.بهر صورت لازم است که نت تونیک دراوایل سوژه بطور مشخص آورده شود تا تونالیته به روشنی تثبیت گردد.

عموماً موفق ترین سوژه ها آنهایی هستند که یک زمینه محکم و جالب هارمونیک را مستقر می سازند.سوژه را می توان سرضرب یا با آفتاکت شروع کرد،و در بسیاری موارد(نمونه2)بعد از یک سکوت کوتاه آغاز می شود.

سوژه های فوگ اکثر از حد یک اکتاو تجاوز نمی کنند ،حتی در فوگهای چهارو پنج صدایی اغلب درحد کوتاه تری از یک اکتاو باقی می ماند.سوژه ای که امکانات استرتتونویسی را داشته باشد،یعنی قسمت هایی از آن روی قسمت های دیگر سوار شود، طبعاً برای گسترش دادن موفق تر خواهد بود.


پاسخ سوژه

پس از آنکه سوژه به طور تنها توسط یک صدا اعلام شد صدای دیگری آن را مجدداً در تونالیته نمایان اعلام می دارد.ارائه دوم پاسخ خوانده می شود. اگر فوگ چهار صدایی باشد چهارمین ارائه معمولاً پاسخ دوم گفته می شود.لغات دیگری که همپایه اعلام"و یا"پاسخ"بکاره برده می شوند "دوکس"و "کومس"بمعنای "پیشرو"و"دنباله رو"درزبان لاتین است.

همانطور که درمورد انوانسیون گفته شد،پاسخ در فوگ نیز می تواند حقیقی یا تونال باشد.اصول بکار گیری پاسخ حقیقی و تونال در فصل 7مشروحاً توضیح داده شد و انتظار می رود که خوانده با آن آشنا باشد.پاسخ حقیقی موقعی است که تقلید عیناً در فاصله پنجم انجام گیرد.نمونه 4 چنین پاسخی را نشان می دهد:

نمونه4:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

در پاسخ تونال،نت نمایان یا عوامل نمایانی،در موقعیت های مشخصی در سوژه به نت تونیک و عوامل تونیکی تبدیل می شود.به عبارت دیگر این عوامل بجای اینکه درفاصله پنجم تقلید شوند در فاصله چهارم مورد تقلید قرار می گیرند،ضمناً یاآور می شویم که منظور از فاصله چهارم یا پنجم لزوماً یک چهارم یا یک پنجم بالاتر نیست بلکه نت های مربوط  در فواصل اکتاوهای بالاتر یا پایین تر نیز می توانند قرار گیرند.

در فصل هشتم توضیح داده شد که تقلید تونال ممکن است تحت شرایط زیر بکار رود:

1-وقتی که نت نمایان یا نت محسوس در آغاز و یا نزدیک به آغاز سوژه قرار دارد.

2-وقتی که سوژه به تونالیته نمایان می رود یعنی مدولاسیون می کند.مورد اول درنمونه 5دیده می شود.نت هایی که تقلید تونال یافته اند با علامت (×)مشخص گردیده اند.نمونه5cمورد دوم را مجسم می سازد.

نمونه5,a,b,c:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

در نمونه 6پاسخ تونال به کار رفته چون در پایان سوژه یک مدولاسیون به تونالیته نمایان وجود دارد.ضمناً متذکر می شویم که دراین سبک مدولاسیون در خود سوژه فقط به نمایان می تواند معمول شود.

نمونه6،a,b


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

تقلید تونال حتی شامل سوژه هایی می شود که به نمایان مدولاسیون کرده و مجدداً به تونیک باز می گردند(نمونه6b)توجه کنید که پاسخ به سوژه ای که مدولاسیون دارد،در تونالیته جدید(نمایان)شروع و در تونالیته قبلی(تونیک)ختم می شود.و این برعکس آن چراست که در خود سوژه اتفاق   می افتد.

گاهی ممکن است عوامل نمایانی آنقدر در سوژه پایدار باشند که سراسر پاسخ را با تقلید تونال ضروری سازند.چنین موردی در نمونه7به توجه می رسد.

نمونه7:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

تکرار یک نکته مهمی که قبلاً گفته شد در اینجا مفید بنظر می رسد .از پاسخ تونال موقعی که ممکن است بعوامل مشخص سازنده درسوژه لطمه بزند احتراز می گردد.مثلاً فوگ کوچک در"سل"مینور اثر باخ بایک فیگور که شامل آکورد تونیک است شروع می شود.این فیگور در پاسخ عیناً محفوظ می ماند گواینکه نت نمایان در آن نقش مهمی دارد.

نمونه8:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

ولی حتی در چنین مواردی نمی توان همیشه پیش بینی کرد که آیا پاسخ حقیقی یا تونال خواهد بود.در نمونه9مشاهده می شود که وضعیت سرآغاز سوژه خیلی شبیه به نمونه 8است.معهذا باخ در این مورد پاسخ تونال را انتخاب کرده است.

نمونه9:


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود


فایل صوتی : دانلود

درباره چگونگی بکار برده تقلید تونال توسط آهنگسازان مختلف و راجع به اینکه دلیل استفاده از آن ابتدا چه بوده مطلب زیاد نوشته شده است.

مهم ترین دلیل ظاهراً تمایل به این است که حالت تونالیته تونیک در پاسخ ادامه داشته باشد.در واقع حالت تونیک می تواند در قسمت عمده پاسخ حفظ شود.

مخصوصاً چنین وضعی در مورد سوژه های کوتاه وجود دارد.خاصه آنکه تغییرتونالیته با کوتاه بودن سوژه خیلی زود و تقریباً ناگهانی خواهد بود.

یک نکته ای که بسیاری از کنترپوان نویسان به آن اشاره کرده اند توسط تووی بخوبی بیان شده است:"سئوالی که در رفتن از سوژه به پاسخ به ذهن می رسد این است که آیا منظور تغییر تونالیته است یا انتقال از یک قسمت گام به یک قسمت دیگر.چنین بنظر می رسد که هدف دوم بیشتر به واقعیت نزدیک است.

هم چنین گفته شده است که این انتقال از یک قسمت گام بیک قسمت دیگر مربوط سیستم مدها بوده است. ما میدانیم که مدها هر کدام یک کیفیت اصلی  و یک کیفیت "هیپو"داشته وتفاوت بین آندو صرفاً درمنطقه صوتی یا در بکار گرفتن قسمت های مختلف همان گام بوده است.


اکسپوزیسیون فوگ سه صدایی

اعلام سوژه و پاسخ به آن از طرف تمام صداها در آغاز"اکسپوزیسیون"فوگ نامیده می شود.معمولاً به تعداد صداها سوژه اعلام می گردد. گواینکه گاهی یک اعلام دیگر علاوه بر تعداد صداها نیز بکار برده می شود.

بجای اینکه با فرضیه کار کنیم بهتر است بخود موسیقی رجوع شود و به این منظور اکسپوزیسیون یک فوگ سه صدایی از کلاوسن تعدیل شده اثر باخ درنمونه 10به توجه می رسد.

نمونه10:


فایل صوتی : دانلود

سوژه در"دو"مینور است،با نت تونیک شروع می شود و در صدای وسط قرار دارد.با یک سکوت دولاچنگ میزان سوم ادامه دارد.مطالبی درباره چگونگی ساختمان این سوژه قبلاً گفته شد و در نمونه2همین فصل بتوجه رسید.پاسخ درصدای بالا قرار دارد،در میزان سوم شروع شده و همانطور که انتظار می رود تونال است چون نت"سل"(نمایان)نزدیک به سرآغاز موقعیت مهمی دارد.در پاسخ نت"دو"بجای"ر"گذارده شده و این نتها تغییری است که تونال بودن پاسخ ایجاب کرده است .نت نمایان بعداً نیز درسوژه ظاهر می شود ولی پاسخ آن دیگر ضروری نیست که تونال باشدو پاسخ حقیقی داده شده است.توجه کنید که تونالیته پاسخ"سل"مینور است و نه "سل"ماژور.اگر چه آکورد نمایان درتونالیته های مینور معمولاً ماژور است لی تونالیته نمایان در مورد یک مدولاسیون درگام مینور همیشه مینور خواهد بود.

صدای وسط،همراه پاسخ ،ادامه می دهد و یک ملودی جیدی را اعلام می دارد که در این مورد آ را "کنترسوژه"می خوانیم.کنترسوژه یک ایده موزیکالیست که پیوسته همراه با سوژه در اکسپوزیسیون خود نمایی می کند و بعداً نیز درطول قطعه بکار برده می شود.کنترسوژه هم بایستی از نظر ملودی جالب باشد و آنقدر در خصوصیات ریتمیک فردیت داشته باشد که مکمل برازنده ای برای خود سوژه بشود.همانطور که الدروید،با لحنی شاعرانه می گوید سوژه و کنترسوژه"یاستی بیکیدگر تعلق داشته باشند"ضمناً سوژه  کنترسوژه باید معکوس شدنی نیز باشند.یعنی بتوان یکی را بالا و دیگری را پایین،یا بعکس قرارداد.

در بعضی فوگها کنترسوژ بکار نمی رود.دراین گونه فوگها صدایی که سوژه را همراهی می کند صرفاً "صدای آزاد"یا"صدای همراهی کننده" می نامند.این کیفیت بیشتر در مورد فوگهای چهار صدایی دیده می شود و هنگام بحث آنها بهتر نشان خواهیم داد.

در آغاز مییزان پنجم هنوز درتونالیته نمایان هستیم واعلام سوژه مجدداً در تونیک بدون هیچ گونه تهیه ای طبعاً ناجور خواهد بود.در نتیجه می بینیم که باخ دو میزان بعید را برای بازگشتی به تونالیته"دو"مینور ایجاد کرده است.و محتوی آنها سکانس هایی براساس فیگور سرآغاز سوژه است.اینگونه پاساژهای رابط که در مورد انوانسیون هم از آن صحبت شد در فوگ نویسی نیز حتی بیشتر مورد استفاده دارند.غالباً این پاساژها شالم گسترش مطلبی که قبلاً  ارائه شده می باشد.

در میزان هفتم سوژه در پایین ظاهر می شود درحالی که صدای بالا کنترسوژه را اجرا می کند و صدای وسط دیرتر از دو صدای دیگر وارد می شود و مطلبش چندان مستقل نیست کمااینکه در ابتدا بصورت صوم موازی کنترسوژه را همراهی می کند.معهذا این مطلب را می توان تا حدودی مهم  دانست چون بعداً نیز در طول فوگ بکار گرفته می شود.حتی بجاست ه آن را یک کنترسوژه دوم ونه یک صدای آزاد بدانیم.در نمونه10 از فصل یازدهم نیز یک کنترسوژه دوم مشاهده گردید که با نمره 2علامت گذاری شده بود.


مقدار قابل توجهی ازفوگ(میزان یک تا نه)معرف اکسپوزیسون است.همانطور که قبلاً گفته شد بعضی فوگهای سه صدایی یک اعلام چهارم از سوژه در نمایان دارند و از این قرار اثر آن مانند یک فوگ چهارصدایی می شود که هنگام چهارمین اعلام سوژه صدای چهارم آن غایب باشد.نمونه ای از این گونه فوگ را در جلد اول از کلاوس تعدیل شده،فوگ های شماره19،8و21خواهید یافت. از طرف دیگر پنجمین اعلام سوژه درفوگهای چهارصدایی خیلی بندرت دیده شده است.

نظم تونالیته ها در اکسپوزیسیون یک فوگ سه صدایی همیشه تونیک،نمایان و تونیک است.نظم ورود سه صدا می تواند متغیر باشد.با بکار بردن نمره گذاری همان طور که تا اینجا دیده شد،یعنی نمره 1برای صدای بالا،2برای صدای وسط و 3برای صدای پایین،امکانات ورود سه صدا از این قرار خواهد بود:

2،1و3          1،2و3          3،2و1         2،3و1

در نمونه 10نظم ورود سه صدا1،3و2بود.لغت"معمولی"به نظمی گفته شده است که به طور متناوب صداهایی که نمودار طاق وجفت دارند و یامعکوس آن را بکار گیرد.از تعداد زیادی فوگ های سه صدایی که در دو کتاب کلاوس تعدیل شده وجود دارد ،فقط شماره 3و4 از جلد دوم نظم غیرمعمولی داشته و صداها به ترتیب1،3و2وارد می شوند.نظم های 2،3و1و3،2و1 با وجود این که معمولی هستند زیاد مورد نداشته اند.

طرح اکسپوزیسیون از یک فولا سه صدایی بطور نمونه از قرار زیر است:

تونالیته تونیک                                                      تونالیته نمایان                                    تونالیته تونیک

کنترسوژه دوم یا آزاد              اختیاری                    کنترسوژه اول یا آزاد                               سوژه

کنترسوژه اول یا آزاد            اختیاری                              پاسخ

                                    پاساژرابط

سوژه

باید متذکر شویم که هر آینه اکسپوزیسیون بیش از حد متعارفی که  در بالا نشان داده ایم طولانی باشد،و این طول از طریق یک اعلام دیگر از سوژه و گسترش های سکانسی بدست آید،آنوقت کادانسی که در آخر اسکپوزیسیون می آید عموماً در تونالیته تونیک نخواهد بود.فوگ های شماره 6و8در جلد اول از کلاوسن تعدیل شده این موضوع را بخوبی مشخص می سازد.


اکسپوزیسیون در فوگ چهار صدایی

همانطور که می توان انتظار داشت اکسپوزیسیون چهار صدایی طرحی که در مورد سه صدا می دیدیم را یک مرحله بیشتر ادامه می دهد.نمونه ای که در زیر آورده شده معرف خوبی از یک اکسپوزیسیون چهار صدایی است.

نمونه12:


فایل صوتی : دانلود

اگر چه پاساژ رابط بین اعلام دوم و سوم از سوژه در اینجا وجود ندارد،معهذا اینگونه پاساژها در فوگ چهارصدایی عمومیت دارد همانطور که در فوگ سه صدایی(نمونه 10از فصل13)خواهید دید.

در نمونه فوق میزانهای سوم وهفتم ،باز تقلید تونال مشاهده می شود.در اینجا علت آن وجود نت محسوس و نتهای "دو"دیز و "فا"دیز درآغاز سوژه بوده است.نظم ورود در این فوگ1،2،3و4یعنی به ترتیب تنور،آلتو،سپرانو و باس است.نظم معمولی برای ورود صداها در اکسپوزیسیون چهار صدایی از این قرار است:

3،2،1و4        4،1،2و3        1،2،3و4        2،3،4و1        4،3،2و1        2،4،3و1 در اینجا نیز نظمی معمولی قلمداد می شود که درآن صداهای طاق و جفت بطور متناوب بکار برده می شوند وهمچنین موقعی که دو صدایی که در ابتدا سوژه را اعلام می کند مجاور با هم باشند.نظم های دیگری که ممکن بوده ولی غیرمعمولی هستند عبارتند از:

3،1،2و4        4،2،3و1

توجه خواهید کرد که در یک نظم معمولی و با ترتیب تونیک نمایان،اعلام سوژه در سپرانو و تنور با یک اکتاو فاصله و در آلتو و باس نیز با یک اکتاو فاصله به وقوع خواهد رسید.

در نمونه12طبق معمول طرح تونالیته،تونیک،نمایان،تونیک و نمایان است.طرح دیگری که گاهی مورد یافته است:تونیک ،نمایان ،نمایان و تونیک است .نمونه13این طرح را به توجه می رساند که صمناً نظم ورود چهار صدا3،1،2و4می باشد.

نمونه13:


فایل صوتی : دانلود

فوگ های چهارصدایی اکثراً از یک یا بیشتر کنترسوژه استفاده می کنند.مثلاً فوگی که در نمونه12 نشان دادیم یک کنترسوژه دارد که نخست در میزان سوم در صدای تنور و با نتهای دولاچنگ نشان داده شده است بعداً توسط آلتو هنگام سومین اعلام سوژه ،وتوسط سپرانو هنگام چهارمین اعلام سوژه اجرا شده است.اگر چه این خط ملودی بطور کامل در طول فوگ تکرار نمی شود ولی سرآغاز آن مکرراً بکار می رود.این واقعیت و اهمیتی که این مطلب در اکسپوزیسیون و هم چنین در تمام فوگ دارد برای اینکه آن را کنترسوژه بشناسیم کافی بنظر می رسد.

کنترسوژه دوم کمتر مورد دارد و کنترسوژه سوم خیلی نادر است.در حقیقت کنترسوژه سوم فقط موقعی وجود دارد که یک مطلب سوم هم در اکسپوزیسیون و هم در سایر قسمتهای فوگ بطوری که جلب توجه کرده باشد دیده می شود.

در بعضی فوگها اصلاً کنترسوژه وجود ندارد.اکسپوزیسیون چنین فوگی در نمونه زیر بنظر می رسد.

نمونه14:


فایل صوتی : دانلود

در عوض اینکه کنترسوژه در این جا وجود ندارد خود سوژه در عین کوتاه بودن، بسیار جالب و از نظر ریتمیک دارای خصوصیات چشم گیری است.

در جلد اول از کلاوس تعدیل شده فوگ های دیگری که فاقد کنترسوژه هستند.شماره17،8،1و22می باشد.همچنین فوگ شماره 12 از جلد دوم فاقد کنترسوژه است که در نمونه17بنظر خواهد رسید.

طرح کلی برای اکسپوزیسیون یک فوگ چهارصدایی در نمونه15دیده می شود.

نمونه15:

تونالیته نمایان                تونالیته تونیک

تونالیته تونیک               تونالیته نمایان                                      تونالیته نمایان             تونالیته تونیک

کنترسوژه 3یا آزاد          کنترسوژه2یا آزاد           اختیازی          کنترسوژه اول یا آزاد              سوژه

کنترسوژه2یا آزاد           کنترسوژه1یاآزاد              پاساژ                    پاسخ

                                                                 رابط

کنترسوژه1یا آزاد                سوژه

     پاسخ


ارتباط سوژه با مطالبی که بعد ازآن می آید

در اغلب فوگ ها، محلی که سوژه تمام و کنترسوژه یا مطلب آزاد شروع می شود کاملاً روشن است.در چنین موقعیتی لااقل یک کادانس خفیف احساس می شود،گو اینکه معمولاً وقفه ای در حرکت ریتمیک وجود ندارد.نمونه12 چنین مطلبی را به توجه رسانید، ولی در مواردی تشخیص اینکه کنترسوژه دقیقاً درچه محلی شروع می شود مشکل است.برای مثال به نمونه16توجه کنید:

نمونه16:


فایل صوتی : دانلود

در اینجا اولین اعلام سوژه را می توان تا نت "سل"دیز،ضرب دوم از مییزان دوم، و یا نت"سی"که خودش اولین نت پاسخ است حساب کرد. حتی می توان سوژه را تا زمانی بعد از ورود پاسخ احتساب نمود که در این صورت نمونه ای از"استرتتو فوگ"  خواهد بود. در مورد اینگونه فوگ ها به زودی بحث خواهیم کرد.

این واقعیت و بعضی مطالب دیگر که از نظر تجزیه و تحلیل یک فوگ را همیشه بطور قطعی مشخص نمی سازد نبایستی موجب نگرانی باشد. می توان وقت زیادی را در بررسی چنین مطالبی که تووی آن را"جزئیات آزاردهنده "گفته است به هدر داد.مهم این است که در مطالعه فوگ به کشف اصول کلی ساختمانی برسیم.درمورد نمونه 16،همین قدر که نقطه پایان سوژه به درستی روشن نیست به ما می رساند که در یک فوگ خوب عموماً سوژه با نرمش به کنترسوژه ملحق می شود و در واقع آن دو یک خط مداوم و منطقی را تشکیل می دهند.

همانطور که درمورد انوانسیون های سه صدایی دیدیم پایان سوژه گاهی با یک مطلب رابط،که یک یا چند نت بیشتر نبوده و غالباً حرکت گام مانند دارد، با نرمش به کنترسوژه و یا مطلب آزاد بعدی ملحق می شود.نمونه17چنین مطلبی را بخوبی نشان می دهد.

نمونه17:


فایل صوتی : دانلود

در اینجا چنین بنظر می رسد که سوژه با نت"لا"بمل در آغاز میزان چهارم خاتمه می یابد.بقیه نتهایی که در میزان چهارم هستند نقش رابط را به عهده دارند.این نمونه شامل پاساژ رابطی نیز می باشد که بین دومین و سومین اعلام سوژه(میزانهای 9-11)وجود دارد.همانطور که قبلاً ذکر شد در این فوگ نیز کنترسوژه وجود ندارد.


ارتباط سوژه با پاسخ-استرتتوفوگ

از نمونه هایی که تا حال دیدیم چنین می توان نتیجه گرفت که متداول ترین محل برای ورود پاسخ یا بلافاصله بعد از آخرین نت سوژه است و یا توأم با آخرین نت سوژه.فقط بندرت دیده می شود که پاسخ با تعداد بیشتری از نتهای پایان سوژه توأم شود،ولی از اینگونه نیز نمونه هایی وجود دارد و همانطور که در نمونه18ملاحظه خواهید کرد چنین بنظر می رسد که پاسخ موقعی شروع شده که در سوژه هنوز به پایان نرسیده است.

نمونه18:


فایل صوتی : دانلود

فوگ هایی که با این شیوه آغاز می شوند گاهی "استرتتوفوگ"نامیده می شوند.


شیوه های غیرمعمولی در اکسپوزیسیون

افزودن،کاستن و حرکت مخالف، مانند استرتتو،ندرتاً در اکسپوزیسیون فوگ مورد استفاده قرار گرفته است.در نمونه 18 سومین اعلام سوژه با حرکت مخالف است همین روش درنمونه19بطور کامل تر معمول شده و تمام صداها پس از اولین ارائه سوژه با حرکت مخالف سوژه را اجرا     می کنند.اینگونه را"فوگ مخالف"(کنترفوگ)نامیده اند.نمونه19شیوه های دیگر را نیز به توجه می رساند.اولین ارائه سوژه ،در مقایسه با شکل اصلی که در قطعات قبلی از هنر فوگ آورده شده ، بصورت کاستن می باشد.سومین اعلام نیز (میزان سوم)بهمین صورت است.آخرین اعلام سوژه در صدای پایین (میزان پنجم)از طریق افزودن است.حتی اشاره ای به یک کاستن دوبرابر در میزان آخر می بینیم و در سراسر قطعه استرتتو نیز بکار رفته است.

نمونه19:


فایل صوتی : دانلود

بدون شک یک چنین تمرکز روشهای مختلف در یک جا غیرعادی است.این قطعه نموداری از توانایی باخ در نوشتن فوگ با امکانات گوناگون می باشد.


اکسپوزیسیون دوم(کنتراکسپوزیسیون)

در بعضی فوگ ها در پایان اکسپوزیسیون و پس از یک اپی زود کوتاه اکسپوزیسیون دیگری دیده می شود که "کنتراکسپوزیسیون"نام دارد.اگر چه طرح تونالیته ها در این قسمت گاهی مانند اکسپوزیسیون اصلی است،ولی نظم ورود صداها معمولاً با آن فرق دارد.در کلاوسن تعدیل شده   فوگهای شماره1و2از جلد اول و فوگهای شماره17،9و23از جلد دوم دارای کنتراکسپوزیسیون هستند.

گاهی در وسط فوگ نیز سوژه در تونالیته اصلی اعلام می شود.بعضی کتابها این مواردرا هم کنتراکسپوزیسیون نامیده اند.ولی این نویسنده معتقد است که لغت کنتراکسپوزیسیون برای اعلام های مکرر از سوژه در تونالیته های تونیک و نمایان که در اوایل فوگ آورده شود مناسب تر است.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*