بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

فرم در موسیقی فصل یازدهم

سونات اولیه

توصیف و تشریح سونات فرم سونات که در فصل پنجم ارائه شده مربوط به سوناتهایی است که از سال 1750 به بعد تصنیف شده اند.در این فصل سوناتهای پیش از این تاریخ مورد بحث قرار می گیرد.

در اواخر قرن هفده و اوایل قرن هیجده ، سونات به شکل (سوناتاداکامرا) و (سوناتاداکییزا) یعنی سونات مجلسی و سونات کلیسایی مطرح بود.سونات مجلسی مجموعه ای از موومان رقصهایی بود که در فصل پیشین مورد بررسی قرار گرفت ، اما سونات کلیسایی را موومانهایی که بیشتر جدی بودند ، و مناسب برای اجرا و نمایش در کلیسا ، تشکیل می دادند.هر چند ممکن است این تعیین حدود بین دو سونات ظاهراً کافی به نظر برسد ، اما اندکی تأمل ، اشکال تقسیم بندی موسیقی سازی با موسیقی که متناسب برای اجرا در یک مجلس ، یا کلیسا باشد ، را نشان می دهد.غالباً قطعاتی که حرکت سنگینی دارند موسیقی جدی ، و قطعاتی که حرکت سریع دارند متناسب موسیقی شاد هستند ، حال چه عنوان آن سونات کلیسایی باشد یا سونات مجلسی.اما تا زمانی که خصوصیات ریتمی رقص شناسایی نشود ، تصمیم گیری در مورد اصل و وابستگی موومان به یکی از دو سونات مذکور مشکل خواهد بود و حتی بعد از شناسایی ویژگیهای ریتمی قطعه نیز، شخص ممکن است در تشخیص آنها دچار اشتباه شود.مثلا ، کورلی ، سونات کلیسایی اپوس 5 شماره ی 3 خود را با یک ژیگ به پایان می رسد.بنابراین ، دو شکل سونات به صورتی که تصور می شود ، همیشه متمایز نبودند.سونات کلیسایی برای سازهای زهی با یک خط باس عددگذاری پیوسته ، یا برای یک یا دو ویلن با ارکستر زهی به همراه خط باس عدد گذاری شده نوشته می شد.سونات برای دو ویلن و باس به نام تریو - سونات نیز نامیده می شد.هر چند نوت سونات از سه خط موسیقی تشکیل می شد، اما برای اجرای آن چهار نوازنده مورد نیاز بود ، زیرا سازهایی که امکان نواخت آکورد در آنها بود - مثل کلاوسن ، ارگ یا لوت - هارمونیی را که زیر خط باس به صورت عددگذاری مشخص شده بود ، خود تأمین و اجرا می کرد.

تعداد موومانهایی که در هر یک از سوناتهای اولیه مورد استفاده قرار می گرفت ، معمولا چهار قسمت ، و به صورت یک مقدمه ی سنگین ، یک موومان فوگ ، یک موومان سنگین و یک موومان سریع پایانی بوده است و به ترتیبی که در سونات مجلسی نیز مطرح است تونالیته ، در هر یک از موومانها ثابت می ماند ، اما گاهی از تونالیته ی مینور یا ماژور نسبی نیز استفاده می شد.

فرم خاص هر یک از موومانهای سونات گوناگون بود ، و شامل فرم دوتایی ، سه تایی ، روندو ، فوگ یا متداولتر از همه ، یک موومان فوگ سریع در فرم تم گردان یا شکلی از فرم سه تایی ، می شد.موومانهای رقص نیز گاهی مورد استفاده قرار می گرفت که ممکن بود با عنوان ویژه یا بدون آن باشد.همچنین موومانهای سنگین ممکن بود تنها گسترشی از عبارات آغازین باشند که این وضعیت در صورتی بود که موومان به اندازه ی کافی کوتاه باشد و نیازی به استفاده از طرحهای دوتایی یا سه تایی نباشد.شکل موومانهای سنگین ممکن بود توسعه از باس مداوم باشد ، بدین معنی که عبارت باس مداوم در تونالیته های متفاوت یا در درجات گوناگون گام تکرار ، و از این طریق انسجام موسیقی تأمین می شد ، ضمن اینکه خط ملودی اصلی ، طریق رشد و توسعه ی خود را نیز دنبال می کرد.


در اکثر کتابهای مربوط به فرم ، تحلیل این گونه سوناتها را به طور سطحی و سرسری انجام می دهند ، زیرا مشکل است که سوناتهای اولیه را فرم بنامند.نویسنده ی کتاب ، در این مورد تأکید زیادی بر فرم این گونه قطعات نمی کند ، بلکه کوشش می کند تا شرح کوتاهی درباره ی سوناتهای آهنگسازان به نام آن دوره ارائه دهد.به این ترتیب خواننده ی کتاب ، با نمونه هایی از روش کار این آهنگسازان آشنا می شود و نیز نقطه ی آغازی برای تحقیقات شخصی خویش پیدا می کند.باید تأکید کرد که نتیجه ی بررسی هر اثر به همان کار مربوط می شود.زیرا مشکل بتوان به این نتیجه کلیت بخشید و بهتر است هر یک از این آثار را با خصوصیات ویژه اش بررسی و مطالعه کرد.

هرچند ممکن است به دشواری به چاپهای اولیه ی سوناتهای قرن هیجده دسترسی پیدا کرد - زیرا این سوناتها تنها در کتابخانه های مهم و معتبر یافت می شود - با این حال بسیاری از این آثار برای اجرای جدید تجدید چاپ شده است که به تعدادی از آنها در زیر اشاره می شود.

1) جی.بی.ویتالی          (1644- 1692) سونات برای دو ویلن و کلاوسن         

2( کورلی                  (1653- 1713) سوناتهای اپوس 5 شماره های 1 تا 6 برای ویلن و پیانو

3) تارتینی                 (1692- 1770) دوازده تریو سونات اپوس 3

4) هندل                    (1685- 1759) شش سونات برای دو ویلن ، دو ابوآ یا فلوت آلمانی اپوس 2

5) بویس                   (1710- 1779) دوازده سونات برای دو ویلن با همراهی کلاوسن

6) لوکاتلی                 (1695- 1764) شش سونات برای دو فلوت آلمانی یا دوویلن با همراهی کلاوسن اپوس 3

7) باخ                     (1685- 1750) شش سونات برای فلوت و پیانو ، شش سونات برای ویلن و پیانو ، سوناتهای شماره ی 1 ، 3 و 5 برای ویلن بدون همراهی (با اینکه سونات نامیده شده اند اما در اصل سویت هستند)

سه سونات برای گامبا (ویلنسل) و پیانو، یک تریو سونات از (هدیه موسیقی).این همه در برگیرنده ی کلیه ی سوناتهای باخ ، به استثنای آن گروه سوناتهایی هستند که با عنوان سوناتهای ارگ معروفیت دارند و از کارهای متفاوت او محسوب می شوند.

جی.بی.ویتالی.سونات برای دو ویلن و کلاوسن در تونالیته ی (لامینور)

نکات قابل ذکر کلی سونات: تعداد موومانها به چهار موومان می رسد و اجرای کل اثر جمعاً پنج دقیقه طول می کشد ، به نظر میرسد نمایش ویواچه ی دوم ضرورت کمتری دارد جز آنکه هدف ، ارائه موومان راحت تری در مقابل ویواچه ی نخست باشد ؛ همچنین در ویواچه ی دوم هارمونی بیشتری نسبت به ویواچه ی نخست که کنترپوانی است ، به کار رفته است.

موومان اول ، ویواچه ی چهار ضربی 4/4 جمعاً 27 میزان

این موومان به فرم دوتایی است اما به جای تکرار هر یک از قسمتهای موومان ، کل موومان تکرار می شود ، دو ویلن امکان این را دارند که بخشهای موسیقی خود را مبادله کنند.تم آغازی این موومان در زیر نشان داده می شود.


موومان اول ، میزانهای 1- 5

نمونه ی شماره ی 72


تکرارموومان با یک واریاسیون همراه است و فرود شکسته ای در آغاز آن به کار می رود و موومان با کودای کوچکی خاتمه می یابد.قسمت نخست موومان با فرود کاملی در تونالیته ی تونیک ختم می شود و دومین قسمت نیز قسمت نخست را در تونالیته ی نمایان تقلید می کند ، لیکن موسیقی در دو میزان آخر به تونالیته ی تونیک برمی گردد.

مومان دوم ، ویواچه ی چهار ضربی 4/4 جمعاً 7 میزان

الگوی ریتمی این موومان همانند ویواچه ی آغازی بوده ، اما نوتهای آن متفاوت است.همچنین همراه با گسترش ریتمی اندک (به شکلی مناسب برای هفت میزان) ، اما گوناگون است که با به کارگیری آخرین الگوی میزان سوم نمونه ی شماره ی 72 ، به دست می آید.

موومان سوم ، لارگو ، سه ضربی 3/4 جمعاً 27 میزان

تأکید روی دومین ضرب میزان که جزو خصوصیات این موومان است ، آن را شبیه به رقص ساراباند می کند.کل موومان به چهار عبارت شش میزانی تقسیم می شود ، آخرین عبارت به شکل یک کودا توسعه یافته و با کشیدگی دو میزان 3/4 ، تأثیر یک میزان 3/2 به وجود می آید (نمونه ی متداولی از این شکل را می توان در میزانهای 37 و 38 قسمت (و شکوه و عظمت خداوندی) از مس (مسیح) مشاهده نمود).موومان با یک ملودی شش میزانی به وسیله ی ویلن آغاز می شود و ویلن دوم آن را دقیقاً در تونالیته ی نمایان تکرار می کند.در اجرای عبارت سوم ، دو ویلن همکاری داشته و به موازات هم با استفاده از دو میزان عبارت آغازی ، تا آخر موومان پیش می روند.

از مطالب قابل توجه این موومان شکل آغاز آن است که با تونالیته ی (دوماژور) آغاز و در میزان ششم به تونالیته ی تونیک یعنی (لامینور) باز می گردد.نمود این دو تونالیته ، از اهمیت یکسانی برخوردار است اما تونالیته ی (لامینور) سرانجام در فرود نهایی غالب می شود.عبارت آغازی (دوماژور) دارای سه الگوی متفاوت است که الگوی سوم بعدها نیز به کار گرفته می شود.عبارتی که بیشتر در موومان مورد استفاده قرار گرفته ، عبارتی است که در میزان هفتم با تونالتیه ی (لامینور) معرفی شده است که درمیزان یازده در تونالیته ی (دوماژور) و درمیزان پانزده (لامینور) ظاهر می شود.


جی.بی.ویتالی یکی از نخستین آهنگسازانی است که به طور مشخص سونات مجلسی و سونات کلیسایی را از هم مجزا کرد.ساخته ی او یکی از نمونه های اولیه ی سونات کلیسایی است که فرم آن در نیمه ی نخست قرن هیجده به اوج خود رسید.چند نمونه از آثار آهنگسازان متأخر این دوره در زیر آورده می شود.قابل ذکر است که با گذشت زمان عناوین سونات کلیسایی و سونات مجلسی منسوخ شده و آهنگسازان متأخر مجموعه قطعات رقص را سویت و کارهای جدی را سونات نام نهادند.

سوناتهای کورلی اپوس 5 شماره های 1تا 6 برای ویلن و کلاویه

کورلی مجموعاً دوازده سونات با عنوان اپوس 5 تصنیف کرده است که شماره های 1- 6 سوناتهای کلیسایی و شماره های 7- 12 سوناتهای مجلسی هستند که نکات عمده ی مربوط به سوناتهای کلیسایی در زیر آورده می شود.هر یک از سوناتها ، دارای پنج موومان ، دو موومان سنگین و سه موومان تند است.در هر یک از آنها ، موومانی با تونالیته ی نسبی ماژور یا مینور وجود دارد.فرم اختصاصی موومانها متفاوت است ولی نمونه هایی از فرم دوتایی ، فوگ تند و آداجیوی تغزلی دیده می شود که کلا یک تم در آنها گسترش یافته است.

بررسی کوتاهی از سونات شماره ی 6 اپوس 5 در تونالیته ی (لاماژور) :

موومان اول ، گریو ، چهار ضربی 4/4 کلا 27 میزان

با اینکه در این موومان دو لا خط و علامت برگشت وجود ندارد ، اما با فرود کاملی در تونالیته ی (می ماژور) حدود نیمه های میزان دوازده شکل می گیرد.بخش اول به سه عبارت چهار میزانی تقسیم شده که جملگی ایده ی اصلی را ارائه میدهند.

مومان اول ، میزانهای 1- 2

نمونه ی شماره ی 73


همان موومان

میزانهای 7- 8

نمونه ی شماره ی 74


قسمت دوم موومان ، با تونالیته ی (سی ماژور) تماس حاصل میکند و ضمن برگشت به تونالیته ی تونیک ، به (می ماژور) نیز اشاره می کند.در میزان 16 ایده ی دیگری نیز معرفی شده است.قسمت دوم شامل دو عبارت سه و چهار میزانی است که به وسیله ی یک کودای پنج میزانی و با استفاده از بخش آخر تم آغازی دنبال می شود.

موومان دوم ، آلگرو ، چهار ضربی 4/4 کلا 58 میزان

موومان دوم ، میزان 1- 2

نمونه ی شماره ی 75


سوژه ی فوگ این موومان قبلا در موومان آداجیو (نمونه ی شماره ی 74) شنیده شده است ، اما اتمام آن با شکلی که در موومان آداجیو به کار رفته متفاوت است.با این حال شکل دقیقی ازتم ، بعداً به وسیله ی ویلن تنها ، در موومان ظاهر می شود که با به کارگیری دوبل نوت ، کوششی برای ایجاد سوژه انجام می گیرد.آن گاه سوژه در دست چپ کلاویه ظاهر شده و به تدریج فرود کامل تونالیته ی تونیک در میزان 19 فراهم می شود.سوژه دوباره در همان تونالیته آغاز شده ، لیکن تم جدید ، این بار با مدگردی و تقلید توأم است و با بسط و توسعه ، به یک الگوی آرپژی می رسد.درمیزان 46 سوژه ی اصلی موومان باز می گردد و تا آخر، به استثنای کودای سنگین ، ادامه می یابد.

موومان سوم ، آلگرو ، چهار ضربی 4/4 کلا 30 میزان

نمونه هایی از (موومان پرستو) اغلب در آثار کورلی یافت می شود.هارمونی طرح شده بسیار واضح است و دست چپ پیانو عبارتها را از هم مجزا کرده و مدگردیها را نیز مشخص میکند.فرودهای کاملی از تونالیته های تونیک در میزان پنجم ، نمایان در میزان دهم ، مینور زیرنمایان در میزان شانزدهم ، و بالاخره فرودنهایی تونالیته ی تونیک در میزان بیست و دوم ، انجام می گیرد و این فرودها نشان دهنده ی ساختار عبارتهای موومان است.

موومان چهارم ، آداجیو ، تونالیته ی (فادیز مینور) ، سه ضربی 3/2 کلا 35 میزان

این موومان یک آداجیوی تغزلی است که تم آن به تدریج توسعه می یابد.پرشهای پایین رونده که اغلب از فواصل پنجم تشکیل شده اند ، خصوصیت ویژه ی موتیف را بیان می کند.طول عبارتها متفاوت است.فرودها در میزانهای نهم (تونیک) ، شانزدهم (ماژور نسبی) ، بیست و دوم (مینور نمایان) و سی و سوم (تونیک) شکل گرفته است که به دنبال آن دو میزان کودا ، موومان را به پایان می برد.عبارت آغازی این موومان مشابه عبارت آغازی موومان نخست است.


موومان چهارم ، میزان 1- 4

نمونه ی شماره ی 76


موومان پنجم ، آلگرو، دو ضربی ترکیبی 6/8 کلا 74 میزان

ویلن اول ، سوژه ی اصلی را بیان کرده و با اجرای دوبل نوت جواب سوژه پیگیری می شود.کلاویه در اجرای جواب سوژه شرکت دارد.بخش اول مستقیماً تونالیته ی تونیک و نمایان را حفظ می کند و در میزان 28 به یک فرود کامل می رسد.یک اپی زود (یا الگوی موتوپرپتو (حرکت تند و مداوم)) موسیقی را به سوژه ی اصلی درتونالیته ی مینور نسبی در میزان 36 و جواب آن را به فاصله ی پنجم بالاتر می رساند.اپی زود دیگر در میزانهای 44 تا 56 موسیقی را به تم اصلی در تونالیته ی تونیک و نمایان برمی گرداند.بنابراین ، طرح موومان را می توان با فرمول ABACA نمایش داد.همان طورکه ملاحظه شد یک تم اغلب در بیش از یک موومان مورد استفاده قرارگرفته است و این ترتیب در سایر سوناتهای کورلی نیز اعمال می شود و در واقع روش متداولی است که در آثار وی مشاهده می شود.

هندل ، شش سونات برای دو ویلن و باس اپوس 2

هر یک از سوناتها دارای چهار موومان می باشد بجز سونات شماره ی 4 که تعداد موومانهای آن به پنج می رسد.طرح موومانهای هر یک از سوناتها به ترتیب سنگین - تند - سنگین - تند بوده و موومان اضافی سونات شماره ی 4 ، موومانی است که حرکتی تند دارد.هر یک از سوناتها دارای موومانی با تونالیته ی مینور یا ماژور نسبی است.از سیزده موومان سریع این سوناتها ، سه مومان در فرم دوتایی و بقیه ی موومانها به شکل فوگ یا در فرم تم گردان یا مخلوطی از دو شکل مذکور است.

هر چند که چهار موومان دارای قسمت نمایش سوژه ی طبیعی است ، اما باید گفت هندل در نوشتن فوگ مشخص و دقیق به طور کلی تمایلی از خود نشان نمی دهند ، اغلب دومین ورود سوژه ، یک جواب سوژه نیست و نوعی بیان از سوژه است که به جای ظهور در بخش باس ، در بخش ویلنها نمود می کند.در این سوناتها ، نمونه های متعددی وجود دارد که در بخش آغازی ، تنها سوژه ، ظاهر می شود و بقیه ی موومان را به سادگی سه بخش موسیقی پرکرده است و فواصل سوم و ششم بیشترین فواصلی هستند که در این نوع موسیقی به کار رفته اند.فرم بعضی از موومانهای سنگین ، دوتایی ، برخی دقیقاً سه تایی ، یک مومان در فرم تم گردان (موومان اول از سونات شماره ی 2) و تعدادی از موومانهای کوتاه ، تنها گسترشی از عبارت آغازی است که شامل شماری از عبارتهای موازنه ای می شود که بدون تکرار استفاده شده اند.موومان اول سویت شماره ی 6 ، دارای چنین خصوصیاتی است که در زیر بررسی می شود.


سونات شماره ی 6 در (سل مینور)

موومان اول ، آندانته ، چهار ضربی 4/4 جمعاً 26 میزان

موومان با یک عبارت برجسته و گیرا (نمونه ی شماره ی 77) در بخش ویلن اول آغاز و به وسیله ی ویلن دوم تکرار می شود ، اما تا آخر موومان هرگز ظاهر نمی شود.

هندل ، سونات در (سل مینور) ، اپوس 2 شماره ی 6 برای دو ویلن و باس

موومان اول میزانهای 1- 3

نمونه ی شماره ی 77


عبارتی نسبتاً پرش دار (وسکسکه وار) به عنوان جواب سوژه (نمونه ی شماره ی 78) شکل گرفته و ضمن گسترش ، به یک فرود با تونالیته ی نسبی در میزان 12 منتهی می شود.

همان موومان ، میزان 26

نمونه ی شماره ی 78


یک الگوی آرپژی ، به صورت تقلید ، به طرف تونالیته های (دومینور) و (رمینور) حرکت می کند و به نظر می رسد ، یک الگوی آرپژی با ریتم دولاچنگ ، موسیقی را به پایان نزدیک می کند.طرح تونالیته ی موومان ، مشخص کننده ی فرم دوتایی است.اما عبارتها در نتیجه ی استفاده از مطالب قبلی یا جهت مقابله با آنها به وجود آمده اند.در آخر موومان هیچ گونه دولاخط پایانی وجود ندارد و موومان دوم ، از میزانی که موومان اول به آن خاتمه یافته ، آغاز می شود.

موومان دوم ، آلگرو ، چهار ضربی جمعاً 53 میزان

این موومان ، یک (فوگ آلگرو) است که سوژه ی آن به وسیله ی ویلن دوم معرفی می شود و در آخر میزان سوژه ی اول ، ویلن با تکرار سوژه ی دوم وارد می شود.زمانی که ویلن دوم ، سوژه ی اول را به آخر می رساند ، ویلن اول سوژه ی اول را آغاز و ویلن دوم سوژه ی دوم را به اجرا درمی آورد.هر دو سوژه به موازات یکدیگر پیش می روند ، ولی تأثیر سوژه ی اول در ذهن ، بیش از سوژه ی دوم است.بعد از (نمایش سوژه ها) که درتونالیته ی (سل مینور) صورت می گیرد ، به تدریج سوژه ها در تونالیته های (رمینور) ، (فاماژور) و دوباره (رمینور) ، ظاهر می شود و آن گاه بخش نهایی ، در تونالیته ی تونیک شکل می گیرد.

موومان سوم ، آریوزو در تونالیته ی (سی - بمل ماژور) ، سه ضربی 3/4 جمعاً 55 میزان

آغاز این موومان یک ملودی ده میزانی است که به وسیله ی ویلن اول اجرا و آن گاه ویلن دوم آن را تکرار می کند.در میزانهای 21 تا 42 قسمت مدگردی انجام می گیرد و سپس خلاصه ای از تم اصلی نمود کرده و به وسیله ی یک کودا دنبال می شود.موومان روی تونالیته ی نمایان (سل مینور) ، ضمن اینکه زمینه ای نیز برای شکل گیری موومان بعدی مهیا می کند ، به پایان می رسد.با اینکه بین تمها تضاد مختصری مطرح است ، اما به لحاظ رشد بخش آغازی در قسمت مدگردی ، یک طرح سه تایی ، دقیقاً در موومان احساس می شود.

موومان چهارم  ، آلگرو، چهار ضربی ترکیبی 12/8 جمعاً 63 میزان

با اینکه کسرمیزان این موومان چهار ضربی متداول یعنی (C) است ، ولی ترکیب میزانها حقیقتاً در 12/8 صورت گرفته است.از جهت فرم ، این موومان قابل توجه است زیرا تکرار هر بخش از فرم دوتایی به شکل تغییر یافته و مجزا نوشته شده است.

میزانهای 1- 14 همانند میزانهای 14- 27 ، و میزانهای 27 - 45 همانند میزانهای 45 - 36 می باشد.با اینکه طرح هارمونی آنها یکسان است ، اما آکوردها اغلب در وضعیتهای تغییر یافته ای به کار رفته است و الگوی ریتمیک سه تایی موومان ، غالباً یا انتقال یافته یا تغییر کرده است.برای روشن شدن مطلب ، دو واریاسیون از سه میزانی که به فرود بخش اول فرم دوتایی موومان منتهی می شود ، به صورت نمونه ی شماره ی 79 الف و 79 ب در زیر ذکر می کنیم.

موومان چهارم

میزانهای 12- 14

نمونه ی شماره ی 79 الف


همان موومان

میزانهای 25- 27

نمونه ی شماره ی 79 ب


تارتینی ، دوازده تریو سونات اپوس 3

نه سونات از دوازده سونات تارتینی ، دارای چهار موومان ، سونات شماره ی 2 شامل سه موومان ، شماره ی 5 دو موومان و مشاره ی 11 پنج موومان است.از آن میان ، هشت سونات با موومان سنگین و چهار سونات با موومان سریع آغاز می شود.تمام این سوناتها به استثنای سونات شماره ی 5 ، دارای موومانهای عموماً سنگین است که تونالیته ی آن نسبت به تونالیته ی اصلی قطعه متفاوت است.تونالیته ی نسبی هفت بار و تونالیته ی ماژور یا مینور هم تونیک ، چهار مرتبه مورد استفاده قرار گرفته است.فرم دوتایی بیشترین طرحی است که هم در موومانهای تند و هم در موومانهای آهسته به کار رفته است و نمونه های متعددی نیز وجود دارد که ساختار آنها گسترشی از فرم دوتایی است که به شکل فرم سه تایی درآمده است.بدین ترتیب که در طول شکل گیری بخش دوم فرم ، از شروع قسمت گاهی چنند میزان آغازی - واغلب بیشتر از چند میزان - در تونالیته ی تونیک آورده می شود.همچنین نمونه های فراوانی از موومان فوگ سریع در این سونات موجود است.نکات مهم و قابل توجه این سوناتها عبارت اند از :

الف) شش سونات با یک قطعه رقص پایان می گیرد.مونئتی که در آخر سونات شماره ی 9 آمده ، دارای فرم روندو است.

ب) موومان دوم سونات شماره ی 5 در فرم سه تایی است ، یک موومان آلگرو ، که خود در فرم دوتایی است ، دو ساراباند را به هم پیوند می دهد.

بویس ، دوزاده سونات برای دو ویلن و باس

فوگ جزو خصوصیات اصلی این سری از سوناتهاست.سوژه های فوگ بویس به خاطر کیفیت و ویژگی خاص انگلیسی آن توجه ما را به خود جلب می کند.دو مثال از سوژه های این آهنگساز در نمونه ی شماره ی 80 نشان داده می شود.

بویس ، سونات شماره ی 3

سوژه ی فوگ

نمونه ی شماره ی 80 الف


بویس ، سونات شماره ی 8

سوژه ی فوگ

نمونه ی شماره ی 80 ب


شش موومان از سوناتهایی که شماره ی فرد دارند ، عنوان (فوگا) داشته و بسیاری ازموومانهای دیگری نیز به سبک فوگ تصنیف شده اند.موومان آخر سونات شماره ی 5 را یک فوگ تشکیل می دهد که بدون هیچ گونه تغییری تکرار می شود.

سوناتها عموماً چهار موومانی هستند ، اما سوناتهای شماره ی 1 و 5 دارای سه موومان و سونات شماره ی 12 از دو موومان تشکیل شده اند.ده تا از این سوناتها ، دارای موومانی است که تونالیته ی آن با دیگر موومانها متفاوت است و معمولا در تونالیته ی نسبی است.تمام سوناتها به استثنای شماره های 2 و 5 با موومان سنگینی آغاز می شود.آخرین موومان این سوناتها ، گاهی عنوان رقص دارند ، یا حالتی از رقص را القا می کنند.

بویس ، سونات شمار ی 12

موومان آخر (گاوت)

نمونه ی شماره ی 81


موارد قابل ذکر سوناتهای عبارتند از :

- سونات شماره ی 3 با منوئت اول - منوئت دوم - منوئت اول به پایان می رسد که منوئت اول در فرم دوتایی و منوئت دوم در فرم سه تایی است.

- سونات شماره ی 4 دارای موومانی با عنوان مارش عزا در تونالیته ی (می ماژور) است که در آن یک ملودی ساده ، ولی با عظمت با نشانه ی (pps Sempre) (- سراسر ملایم و کم صدا) حاکم است.

- سوناتهای شماره 6 و 11 دارای موومانی با نشانه ی (آفه توزو) (دوست داشتنی) است.

- در موومان دوم سونات شماره ی 9 ، یک کانن ، به صورت سه بریک ، مورد استفاده قرار گرفته است.

- سونات شماره ی 12 باگاوت اول - گاوت دوم - گاوت اول پایان می گیرد ، هر دو گاوت در فرم دوتایی بوده و تونالیته ی گاوت دوم ، درتونالیته ی مینور تونیک طرحریزی شده است.

سوناتهای یوهان سباستیان باخ

هر یک از آثار باخ برای هنرجویان موسیقی اهمیت خاصی خود را داراست و در این بررسی کوتاه ، ضرورتی برای تشریح و توضیح تمام سوناتهای باخ دیده نمی شود ، اما باید توجه داشت پس از تجزیه و تحلیل تمام این آثار که شخص نسبت به عملکرد باخ درباره ی چگونگی بافت ، شماره ی موومانها ، تونالیته و فرم مربوط به آنها آگاهی پیدا می کند.این آمارگیریها ، به قدر کافی اهمیت موسیقی این آهنگساز را نشان نمی دهد ، زیرا مطالعات مزبور حاوی بیان نارسایی از اهمیت و مفهموم موسیقی باخ است.این تصور نباید به ذهن شخص خطور کند که باخ به صورت اتفاقی آهنگسازی کرده است.شاید او قبل از اتمام موومان اول ، در مورد ماهیت و چگونگی شکل گیری موومان دوم تصمیم نگرفته و از این لحاظ گاهی تمایل داشته از مطالب قبلی در موومانهای بعدی استفاده کند ، اما وقتی تصنیف یک قطعه به پایان می رسیده ، دقیقاً آن قطعه مورد بررسی قرار داده و در صورت لزوم اصلاح کرده است.توضیحاتی که در زیر می آید برای آن گروه افرادی که به نحوی آثار مورد نظر را شنیده یا اجرا کرده اند ، سودمند خواهد بود.

آثاری که در صفحه ی 115 درج شده است مجموعاً نوزده سونات است.پانزده سونات از این سوناتها ، هر یک از چهار موومان تشکیل شده و به صورت موومانهای سنگین - تند - سنگین - تند است بجز سونات شماره ی 1 برا ی فلوت که ترتیب موومانهای آن تند - تند - سنگین - تند می باشد.تونالیته های این سوناتها گوناگون است و هر سونات دارای موومانی است با تونالیته ی متفاوت و معمولا در تونالیته ی نسبی.تنها سوناتی که از پنج موومان تشکیل شده است سونات شماره ی 6 برای ویلن است که دو موومان آن در تونالیته ی متفاوتی شکل گرفته اند.از ده سوناتی که در تونایته ی مینور طرحریزی شده اند ، هشت سونات دارای موومانی با تونالیته ی ماژور نسبی ، یک سونات دارای موومانی با تونالیته ی مینور نمایان ودیگری موومانی با تونالیته ی ماژور هم تونیک است.از نه سوناتی که تونالیته ی آنها ماژور است ، تونالیته ی هشت موومان از کل تعداد موومانها ، در تونالیته ی مینور نسبی تنظیم شده اند.مورد استثنایی آنها سونات شماره ی 5 برای ویلن بدون همراهی است که سومین موومان آن در تونالیته ی زیر نمایان ماژور نسبی شکل گرفته است.


فرمهای استفاده شده در این سوناتها گوناگون هستند ، و طرح بسیاری از موومانهایی که حرکت آهسته دارند و زیاد طولانی نیستند ، تنها گسترشی از عبارت آغازی است.البته باید اذعان کرد چنین نگرشی نسبت به موومانهایی که شکل گیری آنها از لطافت و زیبایی ویژه ای برخوردار است ، شیوه ای نارسا و بی لطافت است.فرم این قبیل موومانها به شکل دوتایی یا سه تایی نیست ، هر چند همیشه تعادلی منطقی بین عبارتها حاکم است و طرح تونالیته ها نیز نوعی احساس سه تایی بودن فرم آنها را در ذهن فراهم می سازد.نمونه ی شاخصی از این نوع موومانها را در آخر این فصل مورد بررسی قرار می دهیم.

ازکل هفتاد و دو موومان آثار مورد بحث ، شانزده موومان آن (اکثر موومانهای سنگین) روی تم آغازی بنا شده و به تعبیر صحیحتر می توان به آن عنوان طرح (یکتایی) داد.بیست و شش موومان به فرم دوتایی ، سه موومان به فرم سه تایی ، ده موومان به فرم تم گردان ، چهارده موومان به سبک فوگ ، سه موومان روی باس مداوم و یک موومان به فرم کانن ، شکل گرفته اند.برخی از موومانها می توانند تحت دو عنوان فهرست بندی شوند و تعدادی از موومانهای به فرم فوگ نیز در زمره ی (فرم سه تایی فوگ آلگروی باخ) قرار می گیرد که فرم فوگ تم گردان در این نوع موومانها با هم پیوند داده شده اند.اهمیت و کاربرد فرم دوتایی در این موومانها به روشنی دیده می شود.فرم تم گردان و فوگ شاید بیشتر از آنچه بتوان تصور کرد ، مورد استفاده قرار گرفته است.

در پایین سونات شماره ی 1 برای ویلن و کلاویه مورد بررسی قرار می گیرد.

باخ ، سونات شماره ی 1 برای ویلن و کلاویه در تونالیته ی (سی مینور)

موومان اول ، آداجیو ، دو ضربی ترکیبی 6/4 جمعاً 36 میزان

ساز کلاویه ، موومان را با یک الگو (با حالت افسوس) گونه آغاز می کند.

موومان اول ، میزانهای 1- 3

نمونه ی شماره ی 82


درمیزان پنجم ، ویلن با یک تم متفاوت (نمونه ی شماره ی 83) وارد می شود.

همان موومان

میزانهای 5- 7

نمونه ی شماره ی 83


در میزان یازده فرودی که در تونالیته ی تونیک انجامی می گیرد.تم اصلی توسعه پیدا می کند و ضمن استفاده از عبارت کلاویه ، در میزان بیست به تونالیته ی (فادیزمینور) می رسد.عبارت دوم تم ویلن ، یعنی از گروه نوتهایی که شکل ریتمی کوتاهی دارند ، دیگر استفاده نشده و تنها ، ویلن ، نوت کشیده ی آغازی خود را به همراه الگوی (افسوس) گونه ی کلاویه مورد استفاده قرار می دهد.در حقیقت ، از عناصر برجسته ی دوم تم استفاده شده واین ترکیب تا آخر قطعه با اهمیت و نفوذ کامل حفظ می شود.تا جایی که ، موومان با استفاده از نوتهای کوچک عبارت آغازی ، به نقطه ی اوج خود می رسد.موسیقی درمیزان بیست و چهار (از طریق (می مینور)) به تونالیته ی تونیک می رسد و تا آخر موومان ضمن استفاده از یک عبارت کوتاه گذر در (می مینور) (میزانهای 31- 32) ، تونالیته ی تونیک حفظ می شود.

این موومان همانند بسیاری از موومانهای سنگین باخ ، در حقیقت توسعه ای از میزانهای آغازی است که با فرودهایی به فواصل منظم و معین انجام میگیرد.

از نظر طرح تونالیته ، میزانهای 1- 11 تونیک ، میزانهای 12- 20 نمایان ، میزانهای 21- 31 تونیک و میزانهای 31- 36 کودا هستند.طرح تونالیته اشاره به سه تایی بودن موومان می کند ، اما از نظر مطالب تشکیل دهنده ی موسیقی ، موومان تداوم رشد و توسعه ی عبارت آغازی است.

موومان دوم ، آلگرو ، دو ضربی 2/2 جمعاً 141 میزان

این موومان در فرم فوگ شکل گرفته که از فرمهای رایج موسیقی باخ است.دارای شکلی سه تایی بوده و روی سوژه ی پانزده میزان آغازی بنا شده است.موومان در برگیرنده ی چهار تم است که شامل سوژه ی آغازی ، بخش باس آن (نمونه ی شماره ی 84) و دو سوژه ی مقابل یا کنتر سوژه است.

موومان دوم ، میزانهای 1- 4

نمونه ی شماره ی 84


همان موومان

میزانهای 12- 15

نمونه ی شماره ی 85


بعد از شرح بیان سوژه ها که در وضعیتهای گوناگون از میزان 30 شروع می شود ، این قسمت با موسیقی کوتاهی به عنوان کودای کوچک با فرودی در تونالیته ی تونیک ، میزان 40 پایان میگیرد.سوژه ی اول با کنترپوانی ملایمتر در تونالیته ی (رماژور) آغاز می شود و به دنبال آن تمها بازسازی شده و موسیقی با همان بیان به تونالیته ی (لاماژور) حرکت می کند و در میزان 101 به تونالیته ی (فا- دیز مینور) می رسد و آن گاه موسیقی برای برگشت به تونالیته ی (سی مینور) کشیده می شود.سومین قسمت موومان که از میزان 102 تا 141 را در برمیگرد ، دقیقاً تکرار میزانهای 1 تا 40 است.بنابراین ، هیچ تردیدی درمورد سه تایی بودن فرم موومان وجود ندارد.اما باید تأکید شود که هیچ گونه تم متضادی (از نظر مطالب) وجود ندارد و طرح موومان نیز به وسیله ی تونالیته معین می شود.

خلاصه ی طرح تونالیته ی موومان :

میزانهای 1- 40 (سی مینور) تونالیته ی اصلی با تونالیته ی (فا- دیز مینور) که به عنوان تونالیته ی مکمل به حساب می آید.

میزانهای 41- 101 تونالیته ی (رماژور) و (لاماژور) همانند شکل تونالیته های اصلی.میزانهای 102- 141 تکرار میزانهای 1- 40

موومان سوم ، در تونالیته ی (ر ماژور) ، آندانته چهار ضربی 4/4 جمعاً 29 میزان

همانند بسیاری از موومانهای سنگین باخ (که از جمله دو نمونه ی معروف آن ، کنسرتوهای (می ماژور) و (لاماژور) برای ویلن است) ، این موومان نیز روی (باس مداوم) بنا شده است.همین عبارت باس در تونالیته های گوناگون ، یا روی نوتها متفاوت گام شکل می گیرد.باس مداوم این موومان از یک میزان ، با شکل ریتمی چنگ پی در پی تشکیل شده است که گاهی با تغییرات سبکی (واریاسیون) توأم است و این وضعیت تا پایان موومان ادامه پیدا میکند.


خلاصه ی بررسی موومان :

میزانهای 1- 4 نمایش و تکرار عبارت باس که در خلال این مدت ، بخش ویلن و بخش بالایی کلاویه ، دارای بافتی به صورت (دوتایی) هستند.عبارت باس برای ایجاد یک فرود اندکی تغییر کرده است.

میزانهای 5- 8 مطالب آغازی به تونالیته ی (لاماژور) انتقال می یابد.

میزانهای 9- 17 تمها با خصوصیات قبلی در تونالیته ی (سی مینور) و (فا - دیز مینور) مطرح می شود و با تکرار یک عبارت گذر دو میزانی به تکرار بافت آغازی منتهی می شود.

میزانهای 19- 22 تکراری از میزانهای 1- 4

میزانهای 22- 29 گونه ای از میزانهای 12- 17 است که گسترش یافته و تونالیته ی تونیک را به عنوان تونالیته ی (محور) ایجاد می کند و به تدریج نقطه ی اوج موومان به وسیله ی دولاچنگهایی که در بخش باس شکل می گیرد.در میزان 28 فراهم و جایگزین باس مداوم می شود.

موومان بیان کننده ی اندیشه های پرمایه و غنی موسیقایی باخ است.ملودی روان و سلیسی که از میزانهای آغازی ریشه می گیرد و به تدریج شکل خود را در جهت افزایش تنوع موسیقی هر چه بیشتر آشکار می سازد.به نظر می رسد استحکام و انعطاف عبارت باس محدود و محصور نبوده و محرکی نیز برای ابداع و ابتکار در موسیقی به شمار می رود.

موومان چهارم ، آلگرو ، سه ضربی 3/4 جمعاً 61 میزان

موومان با یک کنترپوان سه بخشی در فرم دوتایی شکل گرفته که تم اصلی آن در عبارت آغازی آمده است.سه بخش صدایی موومان ، به صورت کنترپوان سه گانه است که باخ وارونگی آن را نشان می دهد.طول قسمت دوم موومان در حدود دو برابر طول قسمت اول بوده و در برگیرنده ی بیشترین طرح تونالیته ها درخود است.این موومان نمونه ای از آن گروه موومانهایی است که نشان دهنده ی تمایل و کشش طبیعی از فرم دوتایی به سوی فرم سه تایی است ، زیرا در بخشی از قسمت دوم موومان فرودی در تونالیته ی تونیک انجام می گیرد ، و میزانهای آغازی در بخشهایی از قسمت دوم به گونه ای تعدیل یافته (به علت وارونگی) نقل شده است ، میزانهای 1 تا 5 نیز پاسخگوی میزانهای 50 تا 56 است.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*