بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

تاریخ موسیقی ایران کنسرتهای انجمن اخوت

موضوع گاردن پارتی و کنسرت از اوائل مشروطیت در تهران رسم شده بود.از قراری که بعدها تحقیق کردم ، صفاعلی ظهیرالدوله قطب درویشان صفائی که مرد وارسته ای بود و جمعی از نیکان زمانه دست ارادت به او داده بودند انجمن اخوت را تشکیل کرده و یکی از اولین موسسین این کار بوده است.

ظهیرالدوله از رجال دوره ی ناصرالدین شاه بود که مقام پدر را به ارث برده و با اینکه در ناز و نعمت بزرگ شده بود ولی خاطرات خوشی از دوران استبداد نداشت و طبع آزاده اش مخالف این بود که مردم مال و جاه و ناموس و شرف را به اختیار شاهی مستبد بگذارند و او هرچه می خواهد بکند و کس هم جرات دم زدن نداشته باشد.همینکه نسیم خوش آزادی وزید و ملت برای دریافت حق خود به مظفرالدین شاه ملتمس شد ، او نیز از اول کسانی بود که در پیش بردن این نیت خیر پیش قدم شد و چون به درک محضر مرشدی مانند صفی علیشاه رسیده و مجذوب او گردیده بود ، درین راه از انفاق مال خودداری نداشت.وقتی هم خود جانشین مرشد گردید ، یاران با حقیقت را به دور خود گرد آورد و به تربیت و تزکیه ی نفوس پرداخت.ضمناً چون مردی آزاده و باذوق و متجدد بود وسائلی جدید برای ایجاد مهر و صفا برانگیخت که یکی از آنها اجتماع مریدان باوفا بود.

محفل اهل صفا -اخوان صفائی دور مرشد خود ظهیرالدوله جمع می شدند و از محضر او استفاده ی اخلاقی و روحانی می کردند.منزل مرشد که بعدها به همین منظور وقف شد و هنوز در خیابان فردوسی مرکز انجمن اخوت است محل این اجتماعات بود.چند بار هم این جلسات در باغهای بهجت آباد و عشرت آباد تشکیل شده است.

(شماره ی 20) صفا علی ظهیرالدوله (تابلو نقاشی کار استاد علیمحمد حیدریان)


مهمترین روزی که دوستان صفا برای آن اهمیت بسیار قائل بودند و جشنی بزرگ برپا می ساختند ، سیزدهم ماه رجب یعنی روز تولد حضرت علی علیه السلام بود.گویند مشهدی عباس ارسی دوز از اخوان صفائی ، نصف عوائد سالانه اش را به مصرف مخارج این جشن می رسانید ولی بعدها تهی دست شده و از عهده ی انجام این نیت خیر برنیامد.ظهیرالدوله دستور داد بلیط هائی به قیمت سه تومان چاپ کردند که اخوان با رغبتی تمام خریدند.

(شماره ی 21) یکی از جلسات انجمن اخوت در باغهای شمالی تهران


و وسائل برگزاری جشن فراهم شد.در حدود پانصد تن درین جشن شرکت می کردند و اگر هم کسانی بودند که توانائی پرداخت وجه نداشتند مجاناً حضور می یافتند.درین جشن که بیست و چهار ساعت به طول می انجامید و مثلا از امروز عصر تا فردا غروب ادامه داشت آقائی ونوکری در کار نبود و همه خدمتگزار هم بودند.برابری و مساوات حقیقی که یکی از آرمانهای بزرگ بشریت درین جلسه ی پرمهر و صفا بدون کوچکترین امتیازی برقرار بود.آنها که می توانستند غذا طبخ می کردند.شام و صبحانه و نهار به این ترتیب توزیع می شد که همه به ترتیب به آشپزخانه می رفتند و غذای خود را که در یک سینی گذارده می شد و مخصوص دو نفر بود ، می گرفتند و با هم نشسته می خوردند.حتی رجال و اعیان که در خانه ی خود نوکرها داشتند و هرگز دست به سفید و سیاه نمی زدند ، سینی به دست می آمدند و دو به دو در اطراف باغ نشسته با کمال صفا به خوردن غذا مشغول می شدند.همه با هم یارانی مهربان بودند و این بزرگترین درسی بود که از پیر مرشد استاد فرا گرفتند.ضمنا برای اینکه شب و روزی را به خوشی و مسرت بگذرانند و نامرادیهای زندگانی را فراموش کنند علاوه بر اینکه هر کس اهل سازی بود ، وسائل کار را با خود می آورد ، تفریحاتی نیز مانند آتش بازی و سینما برای یاران فراهم می شد و چون برق نبود سینما هم به وسیله ی گاز به کار می افتاد.از همه مهمتر اینکه اکثر مردم باذوق و مخصوصا موسیقی شناسان آن عصر درین جلسات حضور می یافتند و گوئی سری بود که هنرمندان را به این خانه ی اهل دل می کشانید و در نتیجه کنسرتهائی در این جشن داده می شد.گاهی هم به غیر از روز جشن مولای متقیان به منظور کمک به امور خیر کنسرتهائی ترتیب می دادند: مانند کنسرتی که به منفعت حریق زدگان آمل (در مجلس شورای ملی) داده شد و کنسرت دیگری که برای ترمیم خرابیهای حریق بازار در سال 1288 در خانه ی ظهیرالدوله تشکیل گردید.

رئیس ارکستر ، غلامحسین خان درویش بود و بهترین نوازندگان و خوانندگان زمانه درین کنسرتها شرکت می کردند.گویند گاهی هئیت ارکستر به بیست نفر هم می رسید.از جمله ی نوازندگان تار که درین کنسرتها شرکت می کردند اشخاص زیر را نام می برند :

دکتر مهدی منتظم الحکما و حسین هنگ آفرین نوازندگان سه تار از شاگردان خاص میرزا عبدالله - مشیرهمایون و غلامرضا سالارمعزز و یوسف فروتن نوازندگان پیانو - ارفع الملک و یوسف خان صفائی و یحیی خان قوام الدوله ای و فخام الدوله علی نقی وزیری و اسمعیل قهرمانی و شکرالله معروف به شکری و حاج غلامرضا مشهور به گاوی که همه تار می نواختند.حسین اسمعیل زاده کمانچه کش و تقی دانشور (اعلم السلطان) و رکن الدین خان و حسام السلطنه و حشمت دفتر نوازندگان ویولن.حاجی خان ضرب - رضا قلیخان نوازنده ی ضرب و آوازه خوان - نایب اسداله که او را نایب می گفتند و شاهیدی نوازندگان نی - ناصر سیف و میرزا حسین ساعت ساز و سید حسین طاهر زاده که آواز می خواندند.

نغمه ی درویشان - نغماتی که در ارکستر نواخته می شد عبارت بود از پیش درآمدها و رنگ های درویش خان و تصنیف های شیدا.این را هم بگویم که میرزا علی اکبر معروف به (شیدا) چنانکه از نامش پیداست خود در سلک اخوان و مردی وارسته و تا قبل از پیدایش عارف مهمترین تصنیف ساز بوده و برای این جشن هم تصنیفی به نام مولود نبی در سه گاه ساخته است.

(شماره ی 22) گوشه ای از کنسرت انجمن اخوت (15 رجب 1331 ه.ق)


مولود نبی محبوب خداست                                                                            زین حسن ظهور عید فقراست

نازم به چنین بزمی که بپاست                                                                           باهم به صفا سلطان و گداست

به به چه صفا               به به چه صفا     

به به چه شهی              به به چه گدا       

ساز دو دف و نی هو حق زندا                                                                       دم از دم هو مطلق زندا

زین نغمه ی خوش منطق زندا                                                                        کز مهر علی ذرات به پاست

عالم هم از او پرشور و نواست

 به به چه صفا               به به چه صفا      

  به به چه شهی              به به چه گدا       

احسنت بدین (احسنت بدین)                                                                       عیش و طربی (عیش و طربی)

وشا به چنین (خوشا به چنین)                                                                         عشق و طلبی (عشق و طلبی)

به به به چنین بزم ادبی

کز مهرو صفا و الطاف خداست                                                             کاین جشن چنین ، بی ریب و ریاست

به به چه صفا               به به چه صفا     

به به چه شهی              به به چه گدا       

نازم به مقامی که در او خسرو و درویش                                                    هستند به هم یکدل و هم مسلک و هم کیش

چه خوش فکرت درویش                                                                    چه خوش فطرت درویش

چه خوش نیت درویش                                                                      چه خوش عشرت درویش

**********

این آهنگ و اشعار مخصوص روز تولد حضرت علی علیه السلام است که هنوز هم اگر در روز سیزدهم ماه رجب جشنی برپا گردد ، در انجمن اخوت خوانده می شود زیرا درویشان ظهیرالدوله ای با این شعر و آهنگ راز و نیازها دارند و گذشته های باصفائی را از یاران پر مهر و وفا به یاد می آورند.

انجمن اخوت سرودی هم داشت که در آغاز کنسرت نواخته می شد ولی با شعر توام نبود و آهنگ آن در مایه ی دشتی و به وزن دوضربیست.

درخاتمه ی کنسرتها ، ظهیرالدوله به رسم پاداش مدالی را که به همین منظور ساخته شده بود به نوازندگان اعطا می کرد و همه  از اینکه از دست مرشد طریقت ، یادگاری می گرفتند بسی خرسند و مشعوف و مفتخر می شدند.

نت این دو آهنگ بعدها توسط موسیقی دانهائی که به خط موسیقی آشنا بوده اند نگاشته شد و برای استفاده ی کسانی که علاقمند به فرا گرفتن آنها باشند موجود می باشد ولی به چاپ نرسیده است والحق اشعار تصنیف مولود نبی نماینده ی روحیه ی خاص اهل صفا و اجتماع آنان چنانکه گذشت بهترین جلسه ی محبت آمیز بی ریای این سلسله است.

این بود اولین کنسرتهائی که به تشویق ظهیرالدوله داده می شد و خاطره های شیرینی در کسانی که آن را دیده و شنیده اند و اکنون هم حیات دارند ، باقی گذارده است.بعدها نیز کنسرتهای دیگری داده شده که جنبه ی عمومی داشته و مخصوص اخوان صفا نبوده است و در جای خود به آن اشاره خواهد شد.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*