بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

تاریخ موسیقی ایران نمایش رستاخیز

یکی از خاطرات فراموش نشدنی ایام اقامت اصفهان ، شبی بود که پدرم مرا به نمایش برد.میرزاده ی عشقی شاعر آزادی خواه ، جزء دستگاه حکومتی بود و نمایشنامه ی رستاخیز شهریار یاران ایران را در آنجا نمایش داد.این نمایشنامه ، بسیار مؤثر و دلنشین و تمام اشعار آن با آهنگ موسیقی توأم بود.

ارکستر کوچکی نغمات را می نواخت و چند تن که صوتی خوش داشتند اشعار را می سرائیدند.موضوع نمایشنامه تجسم خوابی بود که عشقی در عبور از خرابه های مدائن و ایوان کسری دیده بود.همان اثری که چند قرن پیش ، از مشاهده ی این بارگاه در خاقانی پیدا شده و گفته بود:

هان ای دل عبرت بین ،                                                               از دیده نظر کن هان

ایوان مدائن را ،                                                                        آئینه ی عبرت دان

در عشقی نیز پدید آمده و این اثر ادبی را به صورت نمایشنامه ای جلوه گر ساخته بود.

دکور، منظره ی خرابه های آثار باستانی را نشان می داد و عشقی به لباس درویش در سن ظاهر شد و با تأسف و حیرتی که از دیدن این آثار خراب به او دست داده بود چند بیت خواند که آغاز آن چنین بود:

این درو دیوار دربار خراب                                                           چیست یارب و ستون بی حساب

زین سفر گر جان بدر بردم دگر                                                       شرط کردم ناورم نام سفر

تا آنجا که می گوید:

ای مدائن ، از تو ای قصر خراب                                                     باید ایرانی زخجلت گردد آب

سپس با آهنگی سوزناک ، غزل معروف خود را خواند که سراپا ناله و اندوه بود:

زدلم دست بدارید ، که خون می ریزد                                                  قطره قطره ، دلم از دیده برون می ریزد

آبروی و شرف و عزت ایران قدیم                                                   نکبت و ذلت ایران کنون می ریزد

تخت جمشید ، زبی حسی ما ، برسرجم                                              خشت ، با سرزنش از سقف و ستون می ریزد


(شماره 107) میرازاده ی عشقی

در موقع خواندن این غزل که چند بیت دیگر هم دارد ، رهگذر را خواب درگرفت و در حال رؤیا شروع به خواندن اشعاری کرد که از عراق ماهور شروع می شد:

اکنون که مرا وضع وطن در نظر آم                                                    بینم که زنی با کفن از قبر در آمد

سپس آهنگ تغییر کرد و محزون شد و در گوشه ی شکسته و افشاری چنین خواند:

سر از خاک بدر کرد                                                                    بر اطراف نظر کرد

ناگهان چه گویم که چون شد                                                             شیون از درونش برون شد

درین حال دختری سر از قبر بیرون کرد و با حیرت گفت:

این خرابه قبرستان ، نه ایران ماست                                                  این خرابه ایران نیست ، ایران کجاست؟

و درین جا بند اول آهنگ ، با فرود ماهور تمام شد.

این دختر، شهزاده ی ایران و دخت خسرو بود که چندین دور دیگر اشعاری به همان آهنگ نخست سرود و اظهار تألم کرد و خود را چنین معرفی نمود:

ای مردم چون مرده ی استاده ی ایران                                                   من دختر کسرایم و شهزاده ی ایران

ملک زاده ی دیرین جگر گوشه ی شیرین

غصه ی شما قوم رنجور                                                                  مرده ام برون کرده از گور

           این خرابه قبرستان ، نه ایران ماست .................

سپس چند تن از شهریاران هخامنشی و ساسانی مانند کوروش و داریوش و انوشیروان و خسرو پرویز به نوبت نمودار شدند و با همان آهنگ ، هر کدام یک بند شعر سرائیدند و از افتخاراتی که برای ایران فراهم کرده و از ویرانی آن که به دست اولاد ناخلف پدید آمده سخن ها گفتند.بعد شیرین با لباس سیاه به حال عزاداران ظاهر شد و با آهنگی سوزان ، ابیاتی سرائید که یک بند آن چنین است:

ای خاک پاک ایران زمین                                                                ایران ، ای حجله گاه شیرین

کو تاج و تخت و کونگین!                                                                در بارگه شوهر من

ایران ای خاک عالمی بر سر من

شاید محتاج به تذکر باشد که در آن زمان زنها در حجاب بودند و مردان نقش آنها را بازی می کردند ، چنانکه پسری که صوتی بسیار حزین و مطلوب داشت و نامش را به یاد ندارم نقش شیرین را به قدری خوب بازی کرد که سالن نمایش به عزاخانه تبدیل شد و همه به سختی گریستند.

هنگامی کمه زاری و فغان شیرین به سر رسید ، همه ی پادشاهان سوگواری را پایان دادند و درودی به روان زرتشت فرستادند.سپس روح زردشت تجلی کرد و با بیرق سه رنگ ایران ، زندگانی نوینی را بشارت داد و گفت:

من ابر اهریمن ایرانیان ، غالب شدم                                                   حافظ ایران بود یزدان و من غائب شدم

آنگاه عشقی از خواب برخاست و گفت :

آنچه من دیدم درین قصر خراب                                                        بد به بیداری خدایا یا به خواب؟

پادشاهان را همه اندوهگین                                                             دیدم اندر ماتم ایران زمین!


(شماره 108) با مادرم در اصفهان

ننگ خود دانندمان ، اجدادمان                                                         ای خدا دیگر برس بر دادمان

وعده ی زرتشت را تقدیر کن                                                          دید عشقی خواب و تو تعبیر کن

شاعر ناکام :

شاید اینجا مقام مناسبی برای شرح و توصیف افکار شاعر شوریده ای چون عشقی نباشد زیرا او گوینده ایست که بیشتر گفته هایش جنبه های سیاسی و اجتماعی دارد و اهل موسیقی نبوده است که موضوع گفتار من باشد ولی چون نمایشنامه اش با آهنگ خوانده می شد و چیزی شبیه به (اپرا) بود و شاید هم اولین اثری است که درین زمینه در ادبیات فارسی ظهور کرده است ، با موضوع این کتاب بی ارتباط نیست.ازین گذشته اشعار این نمایشنامه مدتها در زبان مردم بود ، زیرا آهنگ داشت و مرا با آن انس و الفتی تمام بود.

معلم تار پدرم که در ارکستر رستاخیز شرکت داشت آهنگها را به وی آموخت و من به همراه تار او ، مکررآنها را می خواندم.مادرم می گفت این نمایشنامه یک درس بزرگ وطن پرستی است ، برماست که وطن خود را دوست بداریم و در راه ترقی آن از هیچ کوششی نهراسیم و از هیچ مانعی سست نشویم.آری اندرز مادر، چنان در لوح سینه ام نقش بست که هرگز فراموشم نمی شود.

عشقی در راه آزادی بسی کوشید.او مردی بود وطن دوست و برای راهنمائی افکار هم میهنان خود زبانی سرخ داشت که معمولا سر را به باد می دهد.عشقی شاعر دوره ی بیداری ایرانست و در سالهای آخر عمرش که مقدمات از دست رفتن آزادی فراهم می شد و تظاهراتی  جمهوری خواهانه به ظهور می رسید ، به خوبی می دانست که این ظاهر سازیها مقدمه ی سیاستهای دیگریست ولی چون جوان احساساتی کم تجربه ای بود ناگفتنی ها را آنچنان تند و بی پروا گفت که دست ناسازگار زمانه ، زبانش را بست و حیاتش را پایان داد.

عشقی در آغاز تجدد ادبی ایران دست به سرودن اشعار نوی زد.اگر فرصت می یافت و در کار شاعری ورزیده تر می شد ، شاید یکی از برگزیدگان ادب جدید ایران جلوه می نمود!با وجود این صرف نظر از بعضی لغزشهای ادبی ، او شاعریست که مخصوصاً افکار آزادی خواهانه اش هواخواه زیاد دارد.هر چند روزگارش به ناکامی رسید و در سن جوانی به سرنوشتی شوم دچار شد که در دفتر تاریخ ایام ثبت است ! ولی گفته هایش بر دل آیندگان نوشته شد.برجائی که هرگز محو و نابود نمی شود.

**************

نتیجه - حالا ببینیم چه پیش آمدهائی شد : کودتای سه ماه به پایان رسید.سید به فرنگستان رفت.رجال و اعیان از حبس درآمدند.دوره ی آقائی امثال فرمانفرما به سر رسید و دسته ی دیگری علمدار معرکه شدند.هر کسی چند روزه نوبت اوست.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*