بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

تاریخ موسیقی ایران گفتگوئی درباره ی یک آهنگساز

چنانکه قبلا اشاره شد نوازندگان قدیم توجهی به آهنگ سازی نداشتند و به نواختن آنچه پیشینیان در دسترس آنها  گذارده بودند ، اکتفا می کردند.البته هر نوازنده ای در طرز اجرای نغمات ردیف ، سبکی خاص داشت و هر که هنر و ذوقش بیشتر بود ، سازش هم بیشتر جلوه می نمود و اگر ابتکاری می کرد مطلوبتر واقع می شد .در حقیقت می توان گفت که کار اساسی استادانی مانند محمد صادقخان و میرزا عبدالله و آقا حسینقلی و امثال آنها ، منظم کردن ردیف و سپردن آن ، به دست شاگردان بود.ولی هنگامی که این الحان تثبیت و مرتب شد و شاگردان به سبک نواختن آنها به خوبی واقف شدند ، بتدریج احساس شد که اجرای آهنگ های آوازی ممکن است ایجاد خستگی کند.بخصوص که نشاط جوانی همواره انسان را به نغمه های ضربی مایل می نماید و شنیدن گوشه های طولانی و شاید یکنواخت ردیف ، برای ناآشنایان خالی از دشواری نیست.از طرف دیگر ایجاد ارکستر و پیدایش کنسرت ، موجب لزوم آهنگهای ضربی شد و به طوری که سابقاً اشاره نمودم ، درویش خان را به فکر ساختن پیش درآمد انداخت و چون او خود کلاس تعلیم موسیقی داشت و این آهنگها را به شاگردانش یاد می داد ، به زودی باعث رواج آنها شد.

اولین کسی که در همان هنگام به ساختن این قبیل آهنگها آغاز کرد ، یک نوازنده ی معروف ویلن بود که درین روش با درویش خان همکاری بسیار نزدیک داشت و پیش درآمدهای او را هم نه تنها درویش خان شخصاً می نواخت بلکه به شاگردان خود نیز تعلیم می داد و همین کار وسیله ی انتشار و رواج آنها گردید.گرچه در همین اوان معاصرین آنها نیز شروع به ساختن این نوع قطعات کردند ولی چون در آن موقع هنوز شاگرد نداشتند ، پیش درآمدهایشان منتشر نگردید.

****************

از جمله ی بهترین آهنگ هایش یکی پیش درآمد ماهوراست که نخست با وزن 3/4 بسیار سنگین که به وضعی خاص شبیه درآمد ماهور است شروع می شود.بعد این مقدمه ی کوتاه به وزن 2/4 متوسط تبدیل می یابد و ملودی بسیار زیبائی که چهار  میزان است به وضع مطلوبی پرورش می کند و با یک فرود خیلی قشنگ به پرده ی ماهور فرود می آید.سپس کرشمه ی ماهور در میزان 3/4 تند ، جلوه گر می شود و پس از فرود ، مجدداً وزن تغییر کرده ، ملودی دیگر با وزن 3/4 سنگین تر، خودنمائی می کند و روی پرده ی دوم ماهور توقف می نماید.این نغمه در میزانهای بعد به طرز مطلوبی پرورش یافته گوشه ی دلکش را هم نشان می دهد و بعد از گردش در قسمت های مختلف آواز ، فرود می آید.برای خاتمه ی آهنگ نیز وزن 2/4 تند انتخاب شده است که عراق را با حالتی سریع و بشاش نشان می دهد و با فرود کاملا دلپسندی خاتمه می یابد.در حقیقت می توان گفت که اولین پیش درآمدیست که با وزنهای مختلف ساخته شده که نه تنها سی سال قبل کاملا تازگی داشت بلکه امروز هم بسیار تازه و نو جلوه می کند این همان پیش درآمدیست که در مدرسه ی موزیک به ارکستر گذارده شده بود و قبلا به آن اشاره کردم حتی دستجات موزیک ارتش هم مدتها آن را می نواختند.

پیش درآمدهای دیگر او همه سرشار از ملودیهای زیباست که اغلب گوشه های آواز را به وضع زیبائی نشان می دهد و بهترین آنها ازین قرار است:

پیش درآمد همایون - شور- اصفهان - ترک - دشتی و سه گاه که همه سه ضربی و شش ضربیست و با همان وضعی که پیش درآمدهای درویش خان شروع می شود ، آغاز می گردد.درمیان آنها درآمدهای همایون و شور بسیار مفصل و بقیه کوتاهتر است.پیش درآمد همایونش به قدری نغمه های زیبا دارد که زمانی اشعاری برای آن ساخته بودند و قسمتی از آن ، مانند تصنیف خوانده می شد و بخشی از آن هم توسط قمرالملوک در صفحه ضبط شده و نام آن را عاشقم من گذارده بودند زیرا مصراع اول ، با این دو کلمه شروع می شد.

دوپیش درآمد دو ضربی هم که یکی در سه گاه و دیگری در چهار گاه دارد که قطعه ی دوم را چهارگاه ضربی می نامیدند و یکی از زیباترین ساخته های او به شمار می رود.از رنگهای خوبی که ساخته است باید رنگ همایون و شور و ترک و سه گاه را نام برد که همه به وزن 6/8 است و قطعه ی اخیر در قسمت آخر تندتر می شود.

ازین هنرمند تصنیفی به یادگار مانده است که آهنگش را او ساخته و اشعارش را ملک الشعرای بهار سروده و درمایه ی بیات ترک است:

گر رقیب آید ، بر دلبر من                                                       جوشد از غیرت ، دل اندر برمن

مکر و شیادی ، بود لشگر او                                                     عشق و آزادی ، بود لشگر من

من بی پروا را ، چه هراس از دشمن                                          خدا خدا ، دهد بر دشمن ، ظفری مارا

با که من از خون او ، رنگ کنم بستر او (جانم)                              یا که او از خون من ، رنگ کند بستر من

دست ازین قبضه ی شمشیر که در دست من است (جانم)                    نکشم تا نکشد دست ، رقیب از سرمن

ای جوانان وطن ، به کجا به کجا خانه ی ماست                             اندکی دورترک ، که نه انی که نه این جای شماست

برچین بر چین دام ، که دامن ندهیم                                              برو ای ابله ، که ما تن ندهیم

ساخته های او به قدری مورد توجه بود که همه  فرا می گرفتند و تا سی سال قبل ، نظیر ساخته های درویش خان همواره در ارکستر نواخته می شد.همچنین بهترین آهنگهائی بود که در مجالس انس اهل موسیقی می رسید ولی متأسفانه به تدریج از مد افتاد و حالا نغماتی که جانشین آنها شده است هیچ گاه به پای آن آهنگهای زیبا نمی رسد.

جای آنست گفته شود که موسیقی دانهای امروزی ما ، در آهنگ سازی بسیار تنزل کرده اند و چقدر مناسب بود که دست ازین خودنمائی بردارند و به جای آهنگهای بی سر و ته مبتذل ، امثال همان نغمه های قدیم را بنوازند که به مراتب بهتر و قشنگتر و در ساختن آنها ذوق و مهارت و ابتکار به خرج رفته است و اطمینان داشته باشند که چون مدتی است به گوش نرسیده ، اکنون هم کاملا نو و تازه است و مشتاق زیادی پیدا خواهد کرد.

اما راجع به معرفی این هنرمند : او همان کسی است که در این کتاب در فصل ویولن همسایه در دوران طفولیت شبها با نغمه ی سازش به خواب می رفتم و در چند جای دیگر به نام رکن الدین خان از او یاد شده است.ای کاش همواره چون آغاز عمرش ، وقت خود را صرف موسیقی نموده بود تا مشاغل دیگرش برای پایان زندگانی ، ثمراتی تلخ به بار نمی آورد.

در هر حال من از آن آهنگسازی گفتگو کردم که تا سی سال قبل مشهورترین ویلن زن و نغمه پرداز بود و به نظر نگارنده ، درویش خان و رکن الدین خان گوی سبقت را از نظر ابتکار و سلیقه ی آهنگ سازی از همگان خود ، در آن دوره ربوده اند.به همین جهت است که ازین پس از روش این دو هنرمند به نام سبک درویش و رکنی نام خوهد برد:همان سبکی که بعدها مورد تقلید و اقتباس نغمه پردازان دیگر واقع شده است.

اکنون موقع آن رسیده است که از آن دوست نزدیک درویش که با او همواره در ساختن آهنگ های جدید موسیقی همکاری داشته و کسیست که روش درویش را در ترکیب قطعات تازه تعقیب کرده است ، نام برم.مرا به جهاتی به زندگانی خصوصی و اجتماعی وی کاری نیست زیرا باید وارد جزئیات شوم که از حوصله ی این کتاب خارج وقضاوت درباره ی آنها کاری بس مشکل است.

پس تنها از این نظر که در ساختن آهنگ های نو ، مخصوصاً پیش درآمدهای عالی ، روش بسیار پسندیده و ذوقی سرشار داشته است گفتگو می کنم:

وی یکی از بهترین شاگردان حسین خان اسمعیل زاده ی کمانچه کش بود که نزد آن استاد ویولن زد و به ردیف موسیقی ایرانی به خوبی آشنا و مسلط شد و در زمان خود همیشه به عنوان بهترین ویولن زن شهرت داشت و به نظر نگارنده پیش درآمدهایش در نوع خود بی نظیر است.با اینکه به موسیقی اروپائی آشنائی نداشت و حتی به خط موسیقی هم آشنا نبود ولی در ساختن این قسم آهنگ ، ذوق و سلیقه و ابتکار مخصوص به کار برد ، چنانکه هنوز هم پیش درآمدهای قدیمش با این که بسیار مورد تقلید موسیقی دانهای دیگر واقع شده است ، بر ساخته های دیگران ترجیح و مزیت دارد.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*