بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

تاریخ موسیقی ایران سخنی از تصنیف ها

تا اینجا چند بار به مناسبت صحبت از تصنیف شده است.اکنون سابقه ی این ترانه ها را یادآور می شوم:

کلمات تألیف و تصنیف ، علاوه بر معنای خاصی که در جمع آوری مطالب و نگارش کتب داشته ، در مورد ترکیب کردن و ساختن آهنگها نیز به کار رفته است.در موسیقی ، تصنیف عبارت از آهنگهای کوتاهیست که همواره با شعر توام بوده و کلمات آن روی مضامین خاصی ساخته شده و گاهی هم از حوادث و اتفاقات زمانه بحثی مختصر کرده و جنبه ی انتقادی داشته است.

آهنگ های محلی نیز نوعی از همین تصنیف های ابتدائیست که اروپائیها ریشه ی موسیقی ما را در آن جستجو می کنند و موسیقی دانهای تحصیل کرده ی اروپا رفته هم تصور می نمایند این نواها طبیعی ترین و دست نخورده ترین نغمات موسیقی ایران را تشکیل می دهد.اگر در ممالک اروپا چنین باشد ، در ایران فکر چندان صحیح به نظر نمی رسد زیرا ما علاوه براین نغمه های عامیانه ، ردیفی داریم که  اساس موسیقی ماست و وقتی خوب دقت کنیم می بینیم که این ترانه ها فقط در بعضی پرده های ردیف ما ساخته شده که ساده تر یا به اصطلاح دیگر عوامانه و بازاری بوده است.چنانکه اغلب آهنگهای محلی در پرده ی (دشتی) است ؛ بعضی از آنها هم در پرده ی ابوعطا و ترک و افشاری می باشد و اهل فن می دانند که تمام این آوازها در مایه ی شور است.ما وقتی ردیف دستگاه شور و متعلقات آنرا می نوازیم ، همه ی این نواها را در بردارد.

شک نیست که آهنگهای محلی چون نواهای ساده ی ضربیست ، بسیار زود رائج و متداول می شود و زود هم از رونق می افتد و نوای دیگر جانشین آنها می شود.تصنیف ها هم همین حال را دارد ، همان طور که به سرعت انتشار می یابد و دهان به دهان می گردد و در کوچه و بازار خوانده می شود ، زود هم از بین می رود.

ما کتابی نداریم که کلمات و آهنگ های این تصنیف ها را از قدیم ضبط کرد باشد تا در اطراف این منبع طبیعی موسیقی خودمان بحث و گفتگو کنم.

اولین دفعه ، نگارنده قسمتی از آهنگ های محلی ساحل دریای مازندران را در جزوه ای انتشار داد و از آن به بعد نیز چند جزوه ی دیگر به سعی دیگران منتشر شد اکنون می خواهم نمونه ای از قدیمترین تصنیف های ایرانی را که به دست آمده بنگارم.

برخی از موسیقی دانها مشغول جمع آوری این تصانیف می باشند و امیدوارم هنگامی که مطالعاتشان کامل شد ، موضوعات قابل توجهی در دسترس اهل ذوق بگذارند.

درین جا فقط اشعار را می نگارم زیرا نمی خواهم این کتاب جنبه ی فنی پیدا کند و خطوط نت داشته باشد.آهنگ تصنیف ها را باید در کتابی جداگانه نوشت که مورد استفاده ی اهل فن قرار گیرد.اینک چند تصنیف را به طور نمونه ذکر می کنم و متذکر می شوم که اینها مربوط به هشتاد ساله ی اخیر است و چیزی قبل از آن هنوز در کتابها نیافته ام.

ادوارد براون می نویسد : ایرانیها فقط اشعار سعدی و حافظ و قاآنی را به سه تار و زیر سایه ی درختها نمی خوانند ، بلکه هنگامی که در باغها به تفریح مشغول می باشند اشعار دیگری را هم می خوانند ... غیراز اشعار بزرگ و بلند و فصیح و محکم ، ایرانیها اشعاری سبک دارند که وزن آن نیز غیر از اوزان شعری معمولیست که درکتابها دیده می شود و این اشعار همانا تصنیف است که در جاده ها و باغها و گاهی با آهنگ سه تار می خوانند و تا آنجا که من تحقیق کرده ام ، سرایندگان آنها هم معلوم نیست و کسانی که تصنیف می سرایند ترجیح می دهند که گمنام باشند...

نمونه ی تصنیفهائی که آهنگشان را نمی دانم

در موقعی که ادوارد براون در شیراز بوده است یکی از این تصنیف ها را که مردم در سرزنش (صاحب دیوان) ساخته بودند به شرح زیر می خوانده اند:

دلگشا را ساخت ، زیر سرسرک                                                                دلگشا را ساخت ، باچوب و فلک

حیف ای دلگشا                                                                                    حیف ای دلگشا

صاحب دیوان حاکم شیراز بوده که با مردم خوب رفتار نکرده و همین که معزول شده و به تهران عزیمت نموده است ، این شعر انتقادی را درباره ی او گفتند و با آهنگ مخصوص در کوی و برزن خواندند و از عزل او شادی کردند.

درکتابی که عبدالله مستوفی راجع به اوضاع سیاسی و اداری دوره ی قاجاریه نوشته و از هر دری سخن گفته است ، چند شعری از این نوع تصنیف ها را با واقعه ای که موجب ساختن آنها شد در ضمن سایر مطالب نگاشته است و درین مورد باید ذوق او را تحسین کرد زیرا تا آنجا که اطلاع دارم تنها نویسنده ی ایرانیست که وارد این بحث شده و علاقمندان به این موضوع را رهین منت خود ساخته است.

اینک اشعاری که او ازین تصنیف ها ثبت کرده است:

به طوری که می نویسید ناصرالدین شاه در سال 1287 هـ.ق با اردوی مفصلی به قصد زیارت ، عازم عتبات شد و درین موقع که به واسطه ی کمی بارندگی قحطی شده ، مردم پایتخت این اشعار را ساخته به طور تصنیف می خواندند:

شاه کج کلا                                                    رفته کربلا                                    گشته بی بلا

نان شده گران                                                 یک من یک قران                               یک من یک قران

ما شدیم اسیر                                                 از دست وزیر                                 از دست وزیر

در سال 1299 هـ.ق. آفتاب گرفته و کسوف کلی شده و در وسط ظهر به قدری تاریک بوده که ستارگان در آسمان دیده شده و این اشعار عامیانه مدتی در زبان مردم بوده است:

خورشیدا دیدی ؟ واخ واخ !                                                                            نترسیدی؟ واخ واخ !

عالم سیا شد ، واخ واخ !                                                                               کوکب پیدا شد ، واخ واخ !

در سال 1304 هـ.ق.حکومتهای فارس ، خوزستان ، کردستان ، کرمانشاهان ، یزد ، عراق ، بروجرد ، نهاوند ملایر را که جزء ابوالجمعی ظال السلطان پسر شاه بود ، از او منتزع کردند و فقط اصفهان را برایش باقی گذاردند و درموقعی که شاهزاده به تهران آمده در عمارت مسعودیه متوقف بود ، دست خط شاه به او رسید.مردم این اشعار را ساختند و به آهنگ خواندند:

ستاره کوره ماه نمیشه                                                                                    شاهزاده لوچه شاه نمیشه

تو بودی که پارک می ساختی؟                                                                            سر در ولاک می ساختی؟

پشتتا دادی به پشتی                                                                                      صارم الدوله را تو کشتی

کفشاتا گیوه کردی                                                                                        خواهرتا بیوه کردی !

این اشعار را مردم زمانه در وصف دختری به نام (ربابه) ساخته اند که شاه او را ندیده صیغه کرده و چون نپسندیده طلاقش داده و به خانه ی پدر فرستاده است:

یل زری نداشتی ؟                                                                                        تنبان مرواری نداشتی؟

شوهر شاه می خواستی؟

رو رو رو ربابه                                                                                          دلم واست کبابه

این تصنیف موقعی ساخته شد که عبدالعلی میرزا حاکم خمسه در اثر توهینی که از طرف جهانشاه خان افشار خمسه ای به او شد ، مجبور گردید مقر حکومت خود را ترک کرده به تهران بیاید:

عبدی جان خوب کردی رفتی                                                                            قاش زینا بگیر، نیفتی

شاید دلیل اینکه مستوفی به این موضوع توجه داشته و این چند شعر به خاطرش مانده ، این بوده است که به موسیقی آشنائی داشته زیرا می نویسد:

یکی دو نفر از رفقای شب ما ، مشق تار می کنند.شب هائی که به منزل آنها می رویم مشق های روز خود را با ذکر اسم گوشه های هر آواز ، تحویل ما می دهند واین وسیله ی آشنائی گوش من به موسیقی ایرانیست.ازین گذشته چنانکه قبلا ذکر شد برادرش میرزا محمود وزیر و برادر زاده اش محمد علی  خان مستوفی هر دو به نواختن تار آشنا بوده اند.

عارف در شرح تصنیف سازی خود می نویسد:

آنچه عارف ذکر می کند

نه تنها فراموشم نخواهد شد بلکه معاصرین دوره ی انقلاب نیز هیچ وقت از خاطر دور نخواهند داشت که وقتی من شروع به تصنیف ساختن و سرودهای ملی و وطنی کردم ، مردم خیال می کردند که باید تصنیف برای (ببری خان) گربه ی شاه شهید ساخته شود:

گربه دارم الجه                                              می رود بالای باجه                                می آرد کله پاچه

گربه مرا پیشتش مکن                                      بدش می آد

یا تصنیفی از زبان گناهکاری ، به گناهکاری در مضمون:

شه زاده ظل السلطانم                                                                                         چشم و چراغ ایرانم

شاه بابا گناه من چه بود؟

همچنین تصنیفهای معمولی دیگر مانند:

ای خانم فرانسوی                                                                                             رونق دین عیسوی

و تصنیف :

لیلا را بردند چال سیلابی ، لیلا                                                              براش آوردند سیب و گلابی ، لیلا

لیلا گل است ، لیلا                                                                             خیلی خوشگل است لیلا

*****

ما شیخ و زاهد هلالی زمزمه                                                                کمتر شناسیم دلا ، هلالی زمزمه

*****

آسمان پر ستاره نیزه بازی میکند                                                           پسرعمو دخترعمو ، نامزد بازی میکند

*****

قافله از شیر و شکر بارش است                                                            خانم منور، جلو دارش است

نمونه ی تصنیفهای قدیمی که آهنگش را می دانم

هر چند قلم عارف بسیار تند و بی پرواست و کلمات مبتذل و قبیح این تصانیف را هم ذکر کرده که من حذف نمودم ولی مقصود او شرح این نکته است که تصنیفهای آن زمان از لحاظ شعر ، انواع بسیار پستی بوده که نماینده ی اوضاع اجتماعی آن دوره است.اما به نظر نگارنده چنین می رسد که عارف برای اینکه ارزش سخن خود را بیشتر کند به تصنیفهای مبتذل اشاره کرده است در صورتیکه قبل از او ، بسی آهنگهای دلنشین ، به نام تصنیف معمول بوده است که کلمات آنها هم چندان سست و بی رویه نیست.پس او خواسته است بدینوسیله خود را یکه تاز میدان و از همه برتر و والا تر جلوه دهد ، در صورتیکه مطلب چنین نیست.اینک برای نمونه ، اشعار چند تصنیف زمان وی را که دارای آهنگهای بسیار زیبائی هم می باشد ، می نگارم که موضوع بهتر روشن شود.ضمناً این نکته را هم تذکر می دهم که گوینده ی شعر و سازنده ی آهنگ این تصنیفها معلوم نیست.

1- تصنیف در پرده ی بیداد به وزن سه ضربی سنگین:

عقرب زلف کجت ، با قمر قرین است                                              تا قمر در عقربه ، کار ما چنین است

کیه کیه در می زنه ، من دلم می شنگه                                                 در را با لنگر می زنه ، من دلم می شنگه

آی می ترسم ، های می لرزم گرکه                                             مست است و با خنجر می زنه ، من دلم می شنگه

2- تصنیف درمایه ی اصفهان به وزن سه ضربی سنگین:

امشب ببر من است ، آن مایه ی ناز                                                یا رب تو کلید صبح ، در چاه انداز

امشب شب مهتابه ، حبیبم را میخام                                                 حبیبم اگر خوابه ، طبیبم را میخام

خوابست و بیدارش کنید                                                             مست است و هشیارش کنید

گوئید فلانی آمده                                                                      آن یار جانی آمده

آمده حال تو ، احوال تو ، سیه خال تو ، ببیند برود

امشب شب مهتابه ....

3- تصنیف ماهور به وزن 6/8 سنگین:

نرگس مستی به رویت همچو ماه ، چشم بدت دور                             ابرو پیوستی ، دو چشمانت سیاه ، رشگ رخ حور

آفت جانی خبر دارت کنم                                                         باشد تا روزی گرفتارت کنم

درین جا وزن تندتر می شود:

بلبل زار خسته ، دل به کسی بسته                                                مرغ قفس شکسته ، از کمند خلق جسته

ای دو صد بنده گرفتار کمند مویت                                              عاشق آنست که پامی نکشد از کویت(دو مرتبه)


4- تصنیف بسیار زیبای با وقار ذیل به وزن سه ضربی سنگین در چهارگاه :

ای آیتی ز رویت (حبیبم ز رویت)                                              تاراج دین و آئین (حبیبم باز آئین)

تاری زتار مویت خراج چین و ماچین

تا برتو بر گشودم ، جانا دو چشم حق بین                                    یکسر گذشتم ای دوست ، از حق پرستی و دین

شوخ دلبر، یار مه لقا                                                          دل ربود ، مبر دین خدا را

حیرتم جانا ، کاین دل سختت                                                  آهن است این و یا سنگ خارا

ای لعبت تتاری ، تا چند بی قراری                                             عمریست کزدوچشمم ، باشد سرشک جاری

این بود نمونه ای از تصنیفهای آن زمان

*****

علی اکبر شیدا - تنها شاعر تصنیف سازیست که قبل از عارف می شناسیم و عارف هم او را بر خود مقدم دانسته و به نیکی ذکر خیرش گفته است.شیدا مردی درویش و وارسته بود.مختصر سه تاری می زد و خط نستعلیق را هم خوش می نوشت.آهنگها و اشعارش بسیار مطلوب و دلنشین است.بیچاره روئی داشت نازیبا و قلبی پر از مهر و وفا که همواره به کمند عشق مه رویان گرفتار بود و این نغمه ها آثار راز ونیاز دل شیدائی اوست که شبها در عالم تنهائی با خود زمزمه می کرد: با اینکه اکنون در حدود پنجاه سال از تاریخ سرودن این آهنگها می گذرد ، لطف و زیبائی آنها هنوز چنان پابرجاست که هر کس بشنود ، بی اختیار مجذوب و مفتون می شود.اینست نمونه ی شعر و نغمه ای که از دل برآید.


(شماره 123) علی اکبر شیدا (شاعر تصنیف ساز )

برخی ازین ترانه ها داستانی دارد و در وصف معشوقی ساخته شده چنانکه این تصنیف را برای مرضیه ی زیبای خوش آواز سروده است که وزن شاد نشاط آور شوخ و شنگی داد و گوئی آهنگ آن از رنگ شهراشوب شور اقتباس شده است:

بدو بدو بدو بدو بدو بدو                                                              ای بت رعنا به قلب شیدا بده تسلا

دلم را بردی ملک ری                                                               غم نخوردی مرضیه

ز مهوشان ملک ری                                                                 دل من از تو راضیه

مرضیه قشنگه ، چه شوخ و شنگه                                                  مست و ملنگه ، دستهاش قشنگه

بدو بدو بدو    بدو بدو بدو                                                          نازت کنم من ، ای شوخ ارمن ، دلم تو مشکن

با من بجنگی مرضیه ، چقدر قشنگی مرضیه ، مست و ملنگی مرضیه

تصنیف ابوعطا را در وصف اسمعیل فرزند داود شیرازی سروده است.اسمعیل را ساقی می نامیدند و تار را بس شیرین و دلچسب می زد و همواره با شیدا مأنوس و همدم بود.او به خرید و فروش اجناس عتیقه اشتغال داشت و کوزه ی گلی پر ارزشی بدست آورد و آنرا برای فروش به اروپا برد و به بهای کمی از دست داد.وقتی خبر یافت که چیز نفیسی را از کف داده که به قیمت گران از دست دوم خریده شده است از شدت تأثر خود کشی کرد.اینک اشعار تصنیف:

الا ساقیا زراه وفا                                                                            به شیدای خود جفا کم نما

که سلطان زلطف ، ترحم کند به حال گدا

چو اردی بهشت جهان گشت باز                                                      تو ای سروناز به بستان خرام به صد عزوناز

که شد چهره ات چمن را طراز

ای که به پیش قامتت                                                                        سرو چمن خجل شده (ای جانم ای ببم)

سوسن و گل به پیش تو                                                                     غنچه ی منفعل شده (ای جانم ای ببم)

تا به کی از غمت گدازم                                                                      سوزم و سازم و بسازم

حبیبم طبیبم می سوزم و می سازم                                                              از عشقت در گدازم

قسمت اول تصنیف فوق سه ضربی است و در نیمه ی دوم به وزن 6/8 تبدیل می شود.

تصنیف شور با وزن سنگین سه ضربی :

چشم بی سرمه (آی بی سرمه)                                                           سیاهش نگرید (سیاهش نگرید)

روی نا شسته (آی نا شسته)                                                             چو ماهش نگرید (چو ماهش نگرید)

گفتم که غمخوارم شوی (شوی) در روز جدائی                                       شمع شب تارم شوی (شوی) ترسم که نیائی


(شماره 124) علی اکبر شیدا (در ایوان انجمن اخوت)

نه دلم بردی تو                                                نه غم خوردی تو                               دلم آزردی

نا دیدن رویت می کشدم                                         آن سنبل مویت می کشدم

*****

تصنیف افشاری به وزن 6/8 :

دوش دوش دوش ، که آن مه لقا ، با وفا ، خوش ادا ، با صفا

از درم آمد و بنشست                                                             برده دین و دلم از دست

آتش اندر دلم سر زد (جانم سر زد ببم سرزد)                                  ز آن رخ همچو آذر زد (جانم سر زد ببم سرزد)

سوخت همه خرمنم                                      یکسره جان و تنم                                   کشته ی عشقت منم

ای صنم بد مکن                                         بیش از این ظلم بی حد مکن

*****

مقصود نگارنده ذکر نمونه ای از تصنیفهای شیدا بود.زیرا چنان که اشاره شد تمام آنها را باید جداگانه با نت آهنگهایش نوشت و به چاپ رسانید که خود موضوع تألیف علیحده ایست.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*