بداهه‌نوازی: هنر اندیشیدن و اجرای موسیقی به طور همزمان.

تاریخ موسیقی ایران ردیف موسیقی ایرانی

تا اینجا سخن از نوازندگان و خوانندگان و سازها بود.حالا باید دید پایه و اساس موسیقی ما چیست.درین کتاب مکرر نام دستگاه آواز ، گوشه ، مایه و مقام به کار رفته است.امروز هم کلماتی مانند ماهور، اصفهان ، شور و غیره بسیار شنیده می شود که ذکر سابقه ی تاریخی آنها خالی از فایده نیست.هر چند بحثی است فنی که از حدود مطالب این سرگذشت (نظری به موسیقی) سالها پیش نوشته و به چاپ رسانیده است ولی چون آن کتاب تنها به کار اهل فن می خورد و برای دیگران خسته کننده است برای اینکه تا اندازه ای خواننده ی این کتاب را هم به مطلب آشنا کنم ، خلاصه ای ازین نکات را با زبان ساده درین جا ذکر می نمایم تا معلوم شود ردیف که رکن اساسی موسیقی ما را تشکیل می دهد چیست.

در کتابهای قدیم موسیقی ایران ، دوازده مقام را موضوع بحث قرار داده اند :

1- عشاق                          2- نوا                           3- بوسلیک                         4- راست

5- عراق                          6- اصفهان                      7- زیرافکند                        8- بزرگ

9- زنگوله                       10- راهوی                      11- حسینی                         12- حجازی

برخی چند دایره را هم ملایم طبع دانسته و نام آنها را چنین نوشته اند :

زنگبار - گلستان - بهار - بوستان - عذری - وامق - زیرکش حسینی - نهفت حجاز.

علاوه بر دوایر فوق - شش آواز نیز ذکر کرده اند :

گوشت (گواشت) - گردانیا - سلمک - نوروز - مایه - شهناز - اضافه بر آنها 24 شعبه هم تشخیص داده اند:

دوگاه - نوروز بیاتی - اوج - اصفهانک - سه گاه - نوروز عرب - نیریز- نهاوند - چهارگاه - نوروز صبا - مبرقع - محیر- پنجگاه - حصار- ماهور- خوزی - عشیران - نهفت - همایون - رکب - نوروز خارا - عزال - زابلی - روی عراقی

چند نام دیگر هم در کتب پیشینیان آمده است:

مقلوب (مغلوب) ، بسته نگار، نیشابور (نشابورک) و کوچک.

راجع به اینکه هر یک از مقامات و دوایر و شعبه ها و آوازها در چه پرده ای بوده مطالب فنی بسیار در کتابها نوشته شده است که از حوصله ی این خارج است.

این بود آنچه علمای موسیقی ایران یعنی آنها که این فن را از جهت علمی مورد بحث قرار داده اند ذکر نموده اند.

اما در دیوان شاعران پارسی گوی نیز نام بسیاری نغمه های موسیقی به میان آمده است که بیشتر آنها در کتب علمی موسیقی یافت نمی شود و چون اغلب آنها فارسی خالص است ، یادگاری از موسیقی قدیم ایران (دوره ی قبل از اسلام ) می باشد.هر چند معلوم نیست این نغمه ها چه بوده ولی چون خاطرات تاریخی موسیقی کهن ما را به یاد می آورد ، نگاشته می شود:

خسروانی - تخت اردشیر- باغ شهریار- کیخسروی - آئین جمشید - کین ایرج - کین سیاوش - باغ شیرین - نوروزبزرگ - نوروزکوچک - شب فرخ -  فرخ روز - سروستان - روشن چراغ - نیمروز - گلزار- جامه دران - گنج باد آور- گنج کاو- گنج سوخته - باغ سیاوشان - شادباد - سبزبهار- راه گل - پالیزبان - دل انگیزان - چکاوک - درغم - گل نوش - آزاد وار- سرو- سهی - سروستاره - مشکدانه - مهرگانی - اورنگی - آرایش خورشید - نخجیرکان - کبک دری - اورامن - شادروان مروارید - نوش لبینان - سبزه در سبزه - نوشین باده - دلنواز- نهاوندی - راح روح - هفت گنج - رامش جان - ناقوسی - شیشم - قالوسی - ماه بر کوهان - حلقه ی کاووس - تخت طاقدیس - قفل رومی - زیر قیصران - سیوارتیر- روای نیک - شبدیز- ساز نوروز

حال اگر بعضی نامهای مکرر را حذف کنیم باز هم نواهای قدیم موسیقی ما که لااقل نامش باقی مانده از صد متجاوز است.البته علل بسیاری موجب از بین رفتن یا تغییر شکل دادن این نغمه هاست که می توان مهمترین آنها را دو چیز دانست : حمله ی عرب و نداشتن خط موسیقی.

وقتی هجوم اعراب سلطنت ساسانیان را واژگون کرد ، و چهار قرن اول اسلامی دوره ی فترتی به وجود آورد ، بسیاری از آثار تمدن قدیم ایران از بین رفت که یکی از آن جمله هم موسیقی بود.اما ایرانیان میهن دوست از پای ننشستند تا کم کم علم و هنر خود را به قوم فاتح تحمیل کردند و تمدن درخشان اسلامی را که اساس آن از تمدن ایران قدیم سرچشمه گرفته است بنیاد نهادند.موسیقی شناسان نیزالحان و نغمه های فارسی را به عربها آموختند و هنر جدیدی که مایه ی اصلی آن از موسیقی ایران بود به وجود آوردند.از اوائل قرن چهاردهم هجری دوباره موسیقی ایران جنبه ی علمی یافت و اثر آن در کتابها هویدا شد و این کار تا قرن نهم بعد از هجرت دنبال گردید و درین پانصد سال کتابهائی که سابقاً به آنها اشاره نمودم تألیف شد که هم اکنون مایه ی علمی موسیقی ملل اسلامیست.ولی دوباره دوره ی انحطاط پیش آمد و از قرن نهم هجری به بعد تألیف شایسته ی ذکری نشد.پس با این همه مشکلات و موانع پی در پی باز هم باید شکر گزار حافظه ی اهل این هنر بود که الحان موسیقی را که خط نداشت ، در سینه ها حفظ کردند و به ما تحویل دادند و پر واضحست که با این روش ، از تحریف و تغییر برکنار نمانده است .

*****

اکنون که به اسامی نغمه های قدیم آشنا شدید ، به شرح دستگاهای امروزه ی موسیقی ایران می پردازم.

در حال حاضر موسیقی ما شامل هفت دستگاهست:

1- شور 2- سه گاه 3- چهار گاه 4- همایون 5- ماهور 6- نوا 7- راست پنجگاه

هر یک از دستگاههای هفت گانه ، یک مقام اصلی را تشکیل می دهد و هر دستگاه دارای نغماتیست که گوشه نامیده می شود.شک نیست که اکثر نوازندگان امروز چون حوصله ی فراگرفتن تمام گوشه هار را ندارند ، به نواختن بعضی از آنها اکتفا می کنند و شاید به گوش برخی از خوانندگان این کتاب نیز نامهائی که ذکر می کنیم نرسیده باشد ولی جای شکر باقیست که اگر نوازندگان بی علاقه ، این گوشه ها را یاد نمی گیرند و با ساز خود نمی نوازند در اثر زحمات چند تن از استادان فن تمام آنها بی کم و کاست با خط موسیقی بین المللی در سالهای اخیرنوشته شده و به این ترتیب از زوال آنها جلوگیری به عمل آمده است.پس می توان گفت آنچه از صد سال به این طرف به روایت به ما رسیده است در دفتر و کتاب مضبوط است و کسانی که بخواهند می توانند به اهل فن که متاسفانه عده ی آنها بسیار کمیاب است مراجعه نمایند و فرا گیرند.

روزی که تقی دانشور(اعلم السلطان) را ملاقات نمودم ، چنین اظهار داشت که در زمان حیات میرزاعبدالله که امروز ردیف کامل موسیقی ما به نام او معروفست ، از استاد خواست که نام گوشه های آوازها نوشته شود و به یادگار باقی بماند.

استاد نیز این درخواست را پذیرفت و شرحی در چند صفحه به خط و انشای خود نوشته به ایشان تسلیم کرد.ولی متاسفانه گذشت زمان موجب از میان رفتن آنها شد و تنها اولین ورقش باقی بود که عیناً در اختیار این جانب گذاردند.

این یک صفحه اگر خط استاد بود ، آن را درین جا کلیشه می کردم ولی چون با تحقیقاتی که کردم بر من ثابت شد که اگر هم بیان مطلب ازمیرزاعبدالله باشد ، ممکن است یکی از دوستان یا شاگردان نزدیکش که اهل ادب و دانش بوده آن را نوشته باشد زیرا به طوری که ملاحظه می کنید سبک نگارش ، منشیانه است.

اینک عین مطلب : (بدیهی است موسیقی چه علم دقیق روح نوازی است و در تحریک احساسات تأثرات و تولید شوقها و طربها و هیجانها چه مقام بلند و چه تأثیر ساحرانه ی دارد و اساتید این علم از زمان قدیم تا کنون چه زحمتها کشیده و در نواختن اقسام سازها و آلات موسیقی چه هنرها کرده و با نغمه های لطیف مفرح چه لذایذ روحانی ایجاد نموده اند.در صورتی که اهمیت حفظ آهنگ را که روح آواز است به کناری بگذاریم و به واسطه ی نداشتن (نت) به نگاهداشتن آن موقع نشویم باید لااقل کاری کنیم که اسامی این آوازهای دلپذیر به مرور زمان از میان نرود.

بسیار تأسف انگیز است و البته ارباب اطلاع نیز تصدیق می کنند که از نغمات و سرودهای زمان پیش در عصر حاضر ما اثری باقی نمانده است و آن همه لطائف قیمتی چنان در پرده ی فراموشی متواری شده اند که علامت وجود آنها نیز محو و نابود است.مثلا از گنج کاروان ، شادروان مروارید ، اورنگ ، مشک دانه ، تار نوروز ، راه شبدیز، نوش باده ، نیمروز ، بانگ سبزه ، که از الحان سی گانه ی (باربد) موسیقی شناس بوده و حضرت استاد اجل شیخ نظامی قدس سره در صفت باربد همه ی آنها را شرح داده اند امروز نشانه ی در عالم موسیقی ایرانی یافت نمی شود پر دور نرویم و به قرنهای گذشته رجوع نکنیم شاید آوازهای پنجاه سال قبل هم در خاطر ماها محفوظ نباشد.

درین دوره که اغلب آقایان و متعلمین مدارس به راهنمائی ذوق سلیم به آموختن! این علم مشغول شده و هر یک به فراخور جوهر ذاتی به تحصیل آن همت گماشته اند برای پیش بردن کار و سهولت عمل لازم بود به نام آوازها مطلع باشند لهذا این بنده ی فقیر عبدالله که از اول عمر با برادر ارجمند مرحومم آقا حسینقلی در این راه رنجها برده و به مقامی رسیده ام محض خدمت به متعلمین این فن شریف اسامی آوازها را به رشته ی نظم و طبع درآورده با بناء وطن عزیز تقدیم کردم تا در نزد قدردانان یادگاری لایق ازین بنده باقی بماند.)


از جمله ی آخر چنین به نظر می رسد که قصد داشته اند این جزوه را به چاپ برسانند و متأسفانه توفیق نیافته اند.از طرف دیگر مصادف همان ایام ، فرصت شیرازی مشغول تألیف کتاب بحورالالحان بوده و پس از آشنائی با دکتر مهدی صلحی به تهران آمده و با استادان فن مشورت کرده و چنانکه قبلا اشاره شد کتاب مزبور را به زیور طبع آراسته و در همانجا نام دستگاهها و تمام گوشه ها را هم ثبت کرده است.همچنین مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) نیز این اسامی را در تألیف خود به نام (مجمع الادوار) ضبط نموده و مأخذش همان ردیف میرزاعبدالله است که شاگردش منتظم ، با سه تار نواخته و او هم نوشته است.

نگارنده با مراجعه به مدارک مزبور، اسامی گوشه های هر دستگاه را درین جا می نگارد و ضمنأ این نکته را نیز متذکر می شود که بعضی از این نامها در دستگاهای مختلف تکرار می شود بدین معنی که یک گوشه با همان نام خود در دو یا چند دستگاه به کار می آید منتها در هر دستگاه اصل یکیست ولی تغییر پرده می یابد و به تناسب آن مقام جلوه می کند مثلا گوشه ی کرشمه که در اغلب دستگاهها نواخته می شود ، در همه جا وزن و حالت خود را حفظ می کند اما تابع دستگاهیست که جزء آن یکیست مانند عراق که در ماهور و نوا و راست پنجگاه و افشاری نواخته می شود و در همه جا به یک شکل است منتها در ماهور و راست پنجگاه پرده ی اصلی دستگاه را تغییر نمی دهد ولی در نوا و افشاری موجب تغییر مقام می شود.

نکته ی دیگر شایسته ی ذکر اینست که هفت دستگاه موسیقی ما تشکیل پنج مقام مختلف می دهد یعنی به اصطلاح علمی مقام ماهور و راست پنجگاه و همچنین مقام شور و نوا یکیست و ازین پنج مقام تنها دو نوع آن در موسیقی بین المللی بکار می رود به این معنی که ماهور، مقام بزرگ (Mode majeure) و همایون و اصفهان با یک اختلاف کوچک ، مقام کوچک (Mode mineure) است.پس ما دارای سه مقام اضافی هستیم (شور، سه گاه و چهار گاه) که در موسیقی اروپائی وجود ندارد.بنابراین اگر بگوئیم موسیقی ما غنی تراست ، ادعا نیست بلکه عین حقیقت است منتها دست علم با همان دو مقام در موسیقی آنها کاری کرده که از نظر ما شبیه اعجاز است و بی دانشی ما با داشتن چنین بنیان محکم موجب عقب افتادگی موسیقی ملی شده است.

چون بحث درین مطلب کار را به ورود اصطلاحات فنی می کشاند که به شیوه ی این کتاب نیست ، بیش ازین جای سخن باقی نمی ماند.پس همان بهتر که به اصل مطلب یعنی ذکر نام گوشه های هر دستگاه که قبلا وعده کردم بپردازم.ضمنا این نکته را متذکر می شوم که ممکن است نامهائی که در ذیل ملاحظه می کنید از لحاظ پس و پیش بودن با بعضی از منابع مطابق نباشد ، من اکثریت را در نظر گرفته ام ، حال اگر نغمه ای در یک ردیف جلوتر باشد و در ردیف دیگر عقب تر، موضوع مهم به نظر نمی رسد ، عمده ی مطلب حفظ اصل است.

1- دستگاه شور: درآمدها - گوشه ی رهاب - نغمه - زیرکش سلمک سلمک - گلریز- صفا - بزرگ - دوبیتی - خارا - قجر-   ملانازی - حزین - عزال - مجلس افروز- شهناز- قرچه رضوی - عاشق کش

بیات کرد - حاجی حسنی - بسته نگار - قطار- قرائی

بیات ترک - دوگاه فیلی - شکسته - جامه داران - مهدی ضرابی - روح الارواح

ابوعطا (سارنگ) سیخی - حجاز- چهارپاره (چهارباغ) کبری - دشتی - بیدگانی - گریلی - افشاری - گوشه ی عراق - مثنوی

2- دستگاه ماهور: درآمدها - داد - مجلس افروز- خسروانی - دلکش - خاوران - طرب انگیز- نیشابورک - نصیرخانی (یا طوسی) آذربایجانی - فیلی - زیرافکند - ابول - حصارماهور- نیریز- نحیب - عراق - محیر- آشوراوند - اصفهانک - حزین -  نغمه - زنگوله - راک کشمیر- راک عبدالله - ساقی نامه - صوفی نامه - کشته مرده

3- دستگاه چهارگاه : درآمدها - پیش زنگوله - زنگوله - نغمه - زابل - بسته نگار- مویه - حصار- مخالف - مغلوب - حدی پهلوی - رجز (ارجوزه) - منصوری

4- سه گاه : درآمدها - زابل - مویه - زنگ شتر- رهاب - مسیحی - شاه ختائی - تخت طاقدیس

5- دستگاه همایون : درآمدها - موالیان - چکاوک - طرز - بیداد - نی داود - باوی - ابوالچپ - لیلی مجنون - راوندی - نوروزعرب - نوروز صبا - نوروزخارا - نفیر- فرنگ - شوشتری - جامه دران - بختیاری - مؤالف - عزال - دناصری - بیات اصفهان - بیات راجع (راجه) - سوز و گداز - راز و نیاز - مثنوی

6- دستگاه نوا: درآمدها - گردانیه - نغمه - بیات راجع - عشاق - حزین - نهفت - گوشت - عشیران - نشابورک - مجلسی - خجسته - حسین - ملک حسینی - بوسلیک - نیریز

7- راست پنجگاه : درآمدها - زنگوله - پروانه - نغمه - روح افزا - خسروانی - پنجگاه - سپهر - عشاق - نیریز- بیات عجم - مبرقع - قرچه - بحرنور

ابوالچپ ، لیلی مجنون ، راوندی ، نوروزها ، نفیز، فرنگ و عراق با تمام ملحقاتش نیز در راست پنجگاه نواخته می شود.

این نکته را نیز باید توضیح دهم که در ردیف قدیم ابوعطا ، ترک افشاری و دشتی جزء دستگاه شور نواخته می شده است.بعدها چون دستگاه شور مفصل بوده و برای این آوازهای کوچک هم قطعاتی مانند پیش درآمد ، تصنیف و رنگ ساخته شده است بتدریج جنبه ی استقلالی یافته است چنانکه امروز هم با اینکه جزء شور حساب می شود ، آواز جداگانه ای به شمار می آید.




دیدگاه کاربران


ارسال دیدگاه

*
شماره تماس شما دیده نخواهد شد.
پست الکترونیکی شما دیده نخواهد شد.
*